ELENA GJIKA STĖRMBESĖ MIRDITORE

Pėr Elena Gjikėn, enjohur eshe me pseudonimin Dora d”Istria, njerėzit tanė kanė mėsuar, pėrveē artikujve tė shumtė tė shtypit tonė,edhe nėpėrmjet monografisė sė Vebi Balės, kushtuar kėsaj figure tė shquar. Ajo pėrkrahu nxehtėsisht lėvizjen kombėtar shqiptare, veēanėrisht nė vitet e Lidhjes sė Prizrenit. Duke marrė parasysh se gjithe jetėn e saj ajo ja kushtoi ēėshtjes kombėtare shqiptare, na duket se nuk ėshtė e drejtė ta quajmė “shkrimtare dhe publiciste pėrparimtare rumune”, siē thuhet nė Fjalorin Filozofik Shqiptar, por njė figurė e ndritur e kulturės kombėtre shqiptare, siē bėjmė me Marin Barletin, Aleksandėr Moisiun e ndonjė tjetėr.

Preng Cub Lleshi

Duke gėrmuar nė origjinėn e saj shqiptare, autorė tė ndryshėm e bėjnė atė stėrmbesė , kryesisht, tė zonave   tė Shqipėrisė Jugore, dikush stėrmbesė tė ēamėrisė, dikush tė Pėrmetit etj. Dhe pėr kėtė sjellin si argument, pėrveē tė tjerave, edhe mbiemrin “Gjika”, i cili, vėrtetė eshtė i pėrhapur nė kėto vise, siēėshtė i njohur edhe nė Shqipėrinė Veriore, veēanėrisht nė trevat e Mirditės etnografike. Por duke kėrkuar origjinėn e Elena Gjikės vetėm duke u nisur nga pėrhapja e fisit “Gjika”, do tė ishte e vėshtirė tė zbulohej e vėrteta pėr kėtė ēėshtje me rėndėsi nė historinė e kulturės Shqiptare. Pėr ta zbuluar mė mirė tė vėrtetėn mbi origjinėn e saj, na ndihmon vetė Elena Gjika me pohimet qė parashtron nė veprėn “Gratė nė Lindje”, butuar nė Zyrih mė 1859 nė gjuhėn frėnge. Kėtu ajo, midis tė tjerave, shkruan: “Mirdita ėshtė vėndi ku lindėn dy familje, njėra prej tė cilave ka luajtur njė rol tė madh nė Turqi, dhe tjetra nė Moldavi-Vllahi (Rumani). Nga Kyprili ka dalė njė vezir i madh dhe katėr breza ministrash janė dalluar. Familja tjetėr, ajo me emrin “Gjika”ėshtė gjithashtu me origjinė nga Kypriliu, ku lindi nė shekullin e XVII-tė Gjergji i Parė qė hypi nė fron mė 1658.

Pohimi I Elena Gjikės ėshtė i qartė: Kyprilinjtė dhe Gjikajt ishin dy familje tė njohura nė Mirditė, duket nga njė fshat me emrin Kypril, qė ndeshet ndonjėherė nė formėn Kiptil. Pinjollėt e kėtyre dy familjeve, aty nga fundi i shek. XVI ose fillimi i shek.XVII, u larguan da vėndlidja e tyre: Kyprilinjtė pėr nė Turqi, kurse Gjikajt pėr nė Moldavi-Vllahi tė Rumanisė, tė cilėt bėnė emėr aty ku shkuan-gjė qė dėshmon pėr njė shkallė zhvillimi tė trevave nga u shpėrngulėn. Dhe dokumentat historikė kedhin dritė nė pohimet e Elena Gjikės, i miratojnė ato, por sigurisht lėnė vėnd pėr diskutime, saktėsime e thellime, veēanėrisht pėr lokalizimin e fshatit Kypril, nga u larguan dy familjet e lartpėrmendura jo vetėm nė historinė e Mirditės, por edhe nė atė tė Shqipėrisė.

Tė dhėnat qė sjell E.Gjika pėr origjinėn e saj nga Mirdita, ndriēohen fort edhe nga disa tė dhėna qė parashtron historiani Selami Pulaha nė veprėn “Lufta shqiptaro-turke nė shek XV”. Nė kėtė vepėr ai pohon se nė vilajetin e Urakės(Selita ose Kurbneshi I sotėm), nė vitin 1467 kishte tre fshatra ku haseshin mbiemrat Gjika:Kiptil(ndoshta duhet tė jetė Kypril), Selitė, ku duket se Gjikajt janė fort tė pėrhapur. Kėtu del se nė fshatin Gjikė, ku kishte 21 shtėpi, ishin edhe kėto familje:Budin Gjika, Andrea Gjika, Gjon Gika e Shtjefėn Gjika. Po kėshtu sipas dokumentave qė sillen, del se nė fshatin Selitė nė 16 shtėpi qė kishte, figuronin edhe dy familje qė kishin mbiemrat Gjika:Kol Gjergj Gjika e Lazėr Gjika, si edhe njė far Gjon Mirditi. Historiani S.Pulaha nė revistėn “Studime Historike”, viti 1973, afirmon se agjikajt i hasin edhe nė zonėn e Oroshit nė tė njėjtėn periudhė me Gjikajt e Urakės. Ky fakt, por edhe fakti tjetėr qė Gjikajt i kemi prezentė nė Mirditė,  edhe sot,  pas pesė shekujsh, por edhe vetė pohimi i Elena Gjikės, sikur tė bindin se kjo pėrfaqėsuese e madhe e Rilindjes Kombėtare ėshtė stėrmbesė  mirditore. Dhe pėr kėtė mund tė dėshmojė egzistenca edhe nė ditėt tona e fiseve nė fshatrat Guzhnen, Shebe por edhe nė Macukull, i cili administrtivisht i pėrket rrethit tė Matit, por ėshtė si vazhdim i Selitės sė vjetėr.

Njė tezė tjetėr, ndoshta mė shumė e pranueshme, pėr vendburimin e Gjikajve dhe tė Kyprilinjve, ėshtė mendimi se se fshati Kypril lidhet me emrin e fshati Kpruell, ngjitur me fshatrat Spiten, Zejmen tė rrethit tė Lezhės dhe katundi i Vjetėr i rrethit tė Mirditės. Emir i kėtij fshati, nė shtegtimin e tij shekullor do tė ketė pėsuar ndryshime qė nuk kanė arritur tė ndryshojnė rrėnjėn e Kprol e Kpruell, qė duhet tė kenė ardhur nga njė “Kaproll”a “Kapruell”, tė cilat janė edhe sot gjallė nė tė folmen e Mirditės. Nė ndryshimet fonetike qė mund tė ketė pasur ky emėr mund tė ketė ndikuar edhe pėrdorimi i gjuhės turke nė rregjistrimet qė kanė bėrė zyrtarėt turq. Edhe gėrmadhat e njė manastiri tė hershėm, edhe gojdhanat pėr njė qytezė tė hershme nė kėtė vėnd, por edhe gėrmadhat e kishės sė vjetėr nė Katundin e Vjetėr, bėjnė tė mendosh se kėtu duhet kėrkuar vend origjina e Kyprilinjve dhe Gjikajve.

Pavarėsisht se ku do tė lokalizohet nė tė ardhmen fshati Kypril, aty ku duken germadhat e tij, nė Kuzhnen, Shebe apo Selitė, njė gjė ėshtė e vėrtetė:Elena Gjika, siēe ka pohuar qartė nė librin “Gratė nė Lindje”, ėshtė stėrmbesė e Mirditės, e trevės qė nuk ju nėnshtrua pėr pesė shekujsh perandorisė Osmane. Fakti qė pinjollėt e Kyprilinjve i kemi prezentė edhe nė ditėt tona nė Turqi dhe fakti qė Gjikajt i kemi prezentė edhe nė Kuzhnen e Shebe tė Mirditės, por edhe nė Macukull tė Matit do ti ndihmojė historianėt qė ti afrohen mė shumė tė vėrtetės shkencore pėr vend origjinėn e Elena Gjikės.

Marrė nga libri i sapo dalė nė treg me autor studiusin mirditor Preng Cub Lleshi

Publikimi pėr Mirdita.net u bė me kėrkesėn e autorit.