mirdita

<%@ Language=JavaScript %> mirdita

Mirdita , miresevini ne www.mirdita.net Letersi, Histori, Art& Kulture, Forum, E-Mail falas me .. @mirdita.net

English

1.     Kisha dhe Prelatet katolik p�rb�jn� nj� faktor kryesor n� frym�zimin e shqiptar�ve n� luft�, por dhe n� forcimin dhe konsolikimin e Principat�s s� Mirdit�s (ata kryen misionin e aristokracis� dhe t� prij�sve q� mungonin tashm�).

N� kushtet kur emigroi pjesa m� e vlefshme e shqiptar�ve si strateg�t ushtarak, politikan�t, shtresa e fisnik�ris� feudale etj, populli shqiptar u la n� gjendje mjaft t� p�shtjelluar. E vetmja kast� (shtres�) e ditur q� mund t� merrte misionin e orjentimit t� popullit dhe organizimit t� tij n� luft�n p�r mbijetes� ishin prift�rinjt� (p�rfaq�suesit e fes�).

Arsyet kryesore t� k�saj sip�rmarrje ishin: e para, Kisha kishte influencen e besimit, e dyta, prift�rinjt� ishin m� t� ditur e t� shkolluar se ata q� kishin mbetur, e treta ishin m� pak t� ekspozuar p�r shkak t� petkut dhe veprimtaris� s� tyre fetare. Dhe k�shtu ndodhi.

Prift�rinjt� ishin jo vet�m misionar� t� fes� por bashk� me k�t� shpesh ata b�hen frym�zues dhe prij�s t� luft�s p�r liri. N� lidhje me k�t� argument dhe n� dobi t� tij flasin nj� num�r i madh burimesh dhe autor�sh t� huaj dhe shqiptar.

�N� koh�n e vet rregullimit t� fiseve shqiptare si at�her� kur u zhduk bujaria e lart� ndikimi i kish�s b�het shum� i madh nd�r t� gjith� k�to fise luftarake� Pas shuajtj�s s� abacive t� shumta benediktine t� dikurshme n� k�t� trev�, gjurm�t e nderimit t� lart� ndaj institucioneve t� krishtera dhe p�rfaq�suesve t� tyre pa marr� parasysh asgj�, ishte prezent kudo�¹⁰.

�Mirdit�t i mbajn� edhe sot kuvendet pran� g�rmadhave t� Shenpalit tek Abacia e dikurshme dhe fshati i peshkopit t� Pilotit�¹¹.

�Kryepeshkopi Bizi i cili vizitoi dioqez�n e tij n� vitin 1610 tregon p�r banor�t e fshatit Blinisht, t� cil�t sapo e pan� Klerikun, nd�rpren� pun�n, dhe rend�n ti puthin dor�n. Kryetari krenar i Mirdit�ve Gieclalos, njeri i cili kishte p�rlyer duart me shum� vrasje� ra p�rpara Kryepeshkopit n� gjunj� dhe iu lut q� ta bekonte�¹² � shkruan Shuflaj�.

N� shekullin XVII Peshkop�t e Lezh�s kishin nj� ndikim shum� t� madh n� banor�t e Nd�rfandit (pjesa e territorit t� krahin�s s� Mirdit�s). Mirditasit i rregullonin tek peshkop�t gjith� konfliktet jo vet�m fetare por dhe laike.

Ndikimi i krer�ve kishtar �sht� i pranish�m jo vet�m tek Mirditasit, por dh� tek ata shqiptare q� dikur ishin larguar nga kjo krahin� dhe ishin vendosur n� zona t� tjera shqiptare.

�Ndikimi i krer�ve kishtar� �sht� m� i fuqish�m larg n� jug� N� vitin 1596 n�n udh�heqjen e metropolitit ortodoks t� Ohrit (�sht� fjala p�r 3 bajrak�t e Kthell�s) Atanasiut q�ndrojn� m� se 10 000 luft�tare himariote, t� cil�t ishin gjithmon� t� veshur me kostumet e tyre me ngjyr� t� kuqe, q� f�mij�t, popujt primitiv� dhe njer�zit modern� e duan m� tep�r se �do ngjyre tjet�r�¹³.

Kjo l�vizje e madhe u mb�shtet moralisht dhe nga Papa i Rom�s. Ju k�rkua dhe shqiptar�ve t� Italis� Jugut (zon�s s� Pulias), dhe mendohet se shqiptar�t nga Shkodra deri n� Himar� pat�n n�n arm� rreth 40000 luft�tar�. Mardh�niet Konjukturale t� Turqis� me Venedikun shkaktoi p�r�arjen dhe r�nien e l�vizjes s� par� t� organizuar dhe t� p�rgjith�shme kund�r Turqis�.

Duhet n�nvizuar fakti se metropoliti (prifti) udh�hiqte gjith� at� l�vizje n� t� cil�n kishte prij�s fisesh (Mark dhe Gjon Gjini-Bajraktar� mirditas), Pal Dukagjini, Tomas Palessa nga Lezha etj.

N� fund t� shekullit XVI e vazhdim luajt�n nj� rol t� madh n� jet�n shoq�rore dhe n� organizimin e rrezistenc�s antiosmane edhe disa Klerik� t� vegj�l m� i spikaturi n� k�t� koh� ka qen� Nikolla Mekshi, nga Sh�ngjergji i Tiran�s, peshkop i Stefanis� e i Ben�s, i cili i ndjekur nga turqit u strehua n� Perlat dhe m� von� n� Fan� t� Dukagjinit (Mirdit�s). Gjat� q�ndrimit k�tu Nikolla Mekshi u muarr me organizimin e nj� kuvendi t� madh n�nkrahinor n� kish�n Sh�nllezhdrit t� Oroshit m� 15 shkurt 1602. Kuvendi i zhvilluar n� ambjentet e k�saj kishe p�rfaq�sohej jo vetem me krer� t� Dukagjinit (Mirdit�s) por dhe p�rfaq�sues t� tremb�dhjet� krahinave t� vendit si: Dukagjini, Kosova, Dibra, Shkodra, Zadrima e Lezh�n, Mati, Kurbini, Kruja, Petrela, Elbasani, Myzeqeja e Spindarica.

�M� 1595 �sht� mbledhur n� manastirin e Sh�nm�ris� n� Nd�rfan�, nj� kuvend nd�rkrahinor.

N� vitin 1648, n� marrv�shje edhe me Venedikun, rreth 8 mij� kryengrit�s u mblodh�n n� Bulgjer (n� zon�n e Rubikut), �Ata ishin nga Dibrri, Kthella, Selita, Lura, Blinishti e Fani. K�to forca udh�hiqeshin nga krer� vendas si Geg� Doda i Kacinarit, Pep Kol Lleshi i Kthell�s, Pepe Kol� Pepa i Selit�s, Tuc Boci i Fanit, Bib� Gjoci i Oroshit etj. Me ta gjendeshin dhe klerik�t vendas si ai i Kacinarit, i Kthell�s, i Selit�s dhe i Lur�s�¹⁴.

Rolin m� t� spikatur n� edukimin patriotik t� mirditasve dhe shqiptar�ve n� luft�n p�r liri e ka luajtur Abacia e Oroshit dhe Abatet e ndritur t� saj. Abacia gjendej n� Malin e Shenjt� q� para pushtimit Osman.

Kjo Abaci (kisha e Sh�n Aleksandrit � e Sh�nllezhderit) ishte mjaft e pasur dhe e fuqishme. N� Juridiksionin e saj p�rfshinte territore nga Drini n� Veri n� lumin Mat n� Jug.

�Qysh nga fundi i XV dhe gjat� shekujve XVI e XVII qe rr�nuar e grabitur disa her� nga pushtuesit turq.

� Meritojn� t� vihen n� pah abat Gazulli vendas q� n� fund t� shekullit XVIII pati vendosur marr�dh�nie me Ali Pash� Tepelen�n, duke i d�rguar kush�ririn Ndreke Gazullin me nj� tub� luft�tar�sh. Kund�rshtimi i Ndrek�s p�r t� mos zbatuar urdh�rin e Ali Pash�s p�r t� masakruar Kardhiqot�t e lidhur, ia pat rritur shum� namin dhe emrin si Mirdit�s ashtu dhe Abacis�¹⁵.

Pasuesi i Gazullit si abat i Mirdit�s qe Pjeter Zarishti. Ky poet i shquar dhe veprimtar patriot e kryengrites (1800-1866). Nj� rol t� madh n� bashkimin e 12 bajraqeve t� Mirdit�s dhe n� formimin e principat�s autonome, ka luajtur abati Gasper Krasniqi nga Podrima. Ky abat frym�zoi dhe organizoi kryengritjen e Mirdit�s n� vitin 1862. pas vdekjes s� Gasper Krasniqit n� krye t� Abacis� vjen rilindasi Prend Doci. Ky prelat i ndritur shqiptar (prej Bulgjeri � af�r qytetit Rubik) b�het frym�zuesi i luft�s p�r liri, prij�s i saj (udh�hoqi me P B Dod�n kryengritjen e viteve 1875-1877 t� Mirdit�s dhe Veriut). Imzot Doci ndikoi jo vet�m n� bashkimin e Mirdit�s dhe shqiptar�ve por dhe n� edukimin e tyre kulturor e atdhetar (formoi shoq�rin� �Bashkimi� n� Shkod�r, hartoi alfabetin shqip dhe u b� i d�gjuar kudo n� rrethet patriotike shqiptare brenda dhe jasht� Shqip�ris�).

�Abacia e Mirdit�s e udh�hequr me dije e urti nga Prend Doci fitoi naming e dikursh�m, shtoi juridiksionin Kishtar n� t�r� Mirdit�n, duke u b�r� nj�herit, frym�zues i bashkimit, harmonis� dhe pajtimit, si brenda p�rbrenda Mirdit�s ashtu dhe midis Mirdit�s dhe krahinave t� tjera p�r rreth si: Mat, Dib�r e Lum�. Abati u b� faktor i ruajtjes s� bashkimit t� 12 bajrak�ve� Prend Doci� rregulloi duke v�n� mbi baza kanuni disa dukuri t� k�qija, q� ishin ndikime t� huaja islame, si mbajtja e kunat�s, marrja e shum� grave etj, dhe nj�herit luftoi rrushfetin e fajden�¹⁶.

Nj� rol t� madh n� Mirdit� e Kurbin por edhe me gj�r� ka luajtur arqipeshkvia e Durr�sit me qend�r n� Kurbin. Nga arqipeshkvit e dalluar n� k�t� drejtim ka qen� Nikoll� Kacorri i cili edhe ky u shqua si activist politik, kryengrit�s, kulturor etj, jo vet�m p�r Mirdit�n dhe komunitetin katolik shqiptar por luajti rol t� pashoq n� vllaz�rimin e shqiptar�ve mysliman me ata t� krishter�. Ai ishte delegat n� Kongresin e Alfabetit (1908), por me von� merr pjes� n� organizimin e kryengritjes s� Bregut t� Mat�s (1911) dhe n� Qeverin� e Vlor�s 1912, zgjidhet N/Kryetar i saj.

Pas shpalljes s� Pavarsis� (1912) lindin kushte te reja t� shtetformimit dhe t� b�rjes s� politik�s. N� k�to kushte n� pik� v�shtrimin (tez�n) q� po trajtojm�, roli i klerit katolik shqiptar dhe ai Mirditas zbehet gjithnj� e m� tep�r, derisa merr fund pas vendosjes s� diktatur�s komuniste, e cila bashk� me zhdukjen e tij, eleminoi p�r nj� koh� t� gjat� aspirat�n dhe mendimin per�ndimor t� shqiptar�ve.

2.     Lufta e pand�rprer� antiosmane � faktor themelor n� formimin e Principat�s Autonome.

a)    Shkaqet e luft�s s� panderprer� p�r liri n� Mirdit�.

Si� e kemi trajtuar m� lart Mirdita n� konceptin etnologjik e kulturor t� saj n� momentin fillestar t� �ngjizjes� s� saj ishte nj� trev� e cila p�rb�hej nga popullsia sedentare (dukagjinasit) e p�rzier� dhe e lidhur me fise t� tjera arbnore � shqiptare t� ardhur nga t� kat�r an�t. Si popullsia vendore ashtu dhe ajo e ardhur ishte p�rzgjedhja m� e mir� e shqiptar�ve � armiq t� turqve dhe q� karakterizoheshin nga v�ndosm�ria p�r tu mos u islamizuar dhe osmanizuar pavarsisht nga pasojat.

-                                                                                                            Kjo popullsi e p�rzgjedhur ishte e frym�zuar gjat� gjith� historis� s� mbijetes�s s� saj, nga besimi tek kryqi duke e pranuar p�rballjen me sakrific�n.

-        Ky frym�zim tek feja dhe dashuria p�r atedheun e lir� u mbajt i gjall� kryesisht nga prelatet katolik por dhe kujtimi brez pas brezi p�r heroin e tyre Gjergj Kastrioti � Sk�nd�rbeu.

-        Shkak tjet�r i luftes s� vijuar p�r liri ishte dhe fakti se kjo popullsi e kishte kthyer artin e luft�s dhe taktikat kryengrit�se si nj� kultur� t� tij. Kjo e pati origjin�n q� n� koh�n e q�ndres�s s� lavdishm� te shekullit XV.

-        Terreni malor i krahin�s garantonin nj� ep�rsi ndaj hordhive t� panum�rta osmane q� sulmuan p�r pes� shekuj Mirdit�n dhe krahinat malore por dhe fushat p�rreth saj. Ky �sht� dhe shkaku q� ndryshe nga fusha e Tiran�s, Durr�sit dhe nje pjes� t� ult�sir�s Shkodrane u kryen reforma t� tok�s dhe u osmanizua popullsia e tyre, nd�rsa fushat e luginat p�rreth malsis� s� Mirdit�s si fusha e Lezh�s, e bregut t� Mat�s, ajo e Lecit dhe e Mamurrasit deri af�r Fush� Kruj�s dhe Rodonit, Zadrim�s etj, nuk u kryen reforma osmane, popullsia mbeti e krishtere dhe ato ngalen pjes� integrale t� Mirdit�s si n� pikpamjen etnokulturore por dhe n� pikpamjen e organizimit t� luft�s antiturke. T�rheqjet e mirditasve nga fushat e tyre kur vinte ushtria turke ishin taktike dhe t� p�rkoh�shme. Gjat� shekullit XIX turqit b�n� nj� veprim djallzor duke u dh�n� tok� n� breg t� Mat�s dhe Sh�ngjin e Ishull Lezh�, Rile, etj duke z�n� pjes�risht k�to fusha. Kjo solli jo vet�m armiq�si mes malsor�ve t� ardhur e mirditasve, por stimuloi piraterin� dhe gjakmarrjen mes fiseve katolike me miq�si t� vjet�r historike. Urrejtja mes shqiptar�ve, kund�rv�nia ndaj nj�ri-tjetrit ishte fara m� e keqe q� mbolli Turqia dhe solli pasoja e pengesa n� nd�rtimin e t� ardhmes s� tyre, far� e cila nuk u zhduk deri n� ditet tona.

b)    Lufta e pand�rprer� antiosmane � factor bashkimi mes fiseve katolike dhe bajraqeve n� Mirdit�, por dhe trevave t� tjera p�rreth.

Nj� faktor themelor i formimit t� Mirdites, unitetit t� fiseve q� e p�rb�nin at�, si dhe konturimit gjithnj� e m� t� duksh�m ishin kuvendet nd�rkrahinore me objekt �beslidhje� p�r q�ndres� dhe veprimet luftarake kryengrit�se t� zhvilluara n� Krahin� dhe p�rreth saj. P�rreth saj zhvillohej pro�esi i islamizimit dhe osmanizimit t� shqiptar�ve.

Popullsia e k�saj krahine ishte popullsi e formuar nga popullsia vendase (dukagjinase) dhe pjesa m� e madhe ishte popullsia arbnore-shqiptare e ardhur nga gjith� trevat dhe nga t� kat�r an�t (nga Ohri, Shkodra, Peja, Gjakova, nga fusha e Durr�sit, e Tiran�s dhe e Kruj�s etj).

Si� kemi th�n� m� sip�r shkaku i shp�rnguljes ishte mbijetesa para zhdukjes dhe urrejtja ndaj pushtuesve turq. Kjo mishelle popujsh (arbnor-shqiptar) ishte nj� p�rzgjedhje e shk�lqyer q� ruajti identitetin shpirt�ror dhe material por dhe krenarin� p�r t� kaluar�n e lavdishme t� shqiptar�ve. K�to �popuj� krahas ve�orive kulturore dhe zakoneve t� ndryshme p�r shkak t� trevave nga vinin, filluan t� form�sonin (t� ngjizej) nj� kultur� unike (besimi i nj�jt�, zakone dhe veshje t� nj�jt�, m�nyr�n e jetes�s) n� themel t� secil�s ishte kultura iliro-arbnore. K�ta popuj filluan t� quhen, sidomos pas shekullit XVI, Mirditas dhe krahina e tyre Mirdit�. Ky em�r ishte vendas (dukagjinas) dhe u p�rvet�sua shum� shpejt nga gjith� krahinat e banuara me popujt e sojit t� p�rmendur me lart (nga Drini n� veri deri n� malsin� e Kruj�s dhe Tiran�s n� jug, nga Danja e Sh�ngjini n� per�ndim, deri n� Sinje e Mat (stelush) n� lindje). P�r shqiptar�t n� p�rgjith�si por p�r mirditasit n� ve�anti arti i t� luftuarit ishte b�r� jo vet�m faktor mbijetese por dhe pjes� e pandare e kultur�s s� tyre. Taktikat e luft�s guerile por dhe veprimet e kombinuara luftarake q� p�rdor�n mirditasit p�r m� se 5 shekuj e kishin zanafill�n q� n� luft�n e shekullit XV-t� t� Gjergj Kastriotit � Sk�nderbeut. Shpirti luftarak, luftrat e panderprera dhe aft�sia e arti i t� luftuarit n� k�t� krahin� rr�noi n� vijimsi garnizone e tuba ushtarake turke dhe solli p�r rrjedhoj� �respsktimin� nga �Osmani� dhe �Islami� t� liris� s� krahin�s.

�Nuk ka �b�n Krajli, as mbreti

ku s�b�n toka buk� p�r veti�

n� k�to vargje nuk pasqyrohet realiteti pasi Mirdita kishte fusha, lugina, male, madje dhe dete. Por pasqyrohet justifikimi i disfatave t� turqve n� luft� me mirditasit dhe pamund�sia e tyre p�r t� n�nshtruar krahin�n.

Disa nga luftrat e mirditasve gjat� sundimit turk n� Shqip�ri.

�       P�rpjekjet e fundit t� paris� s� vjet�r feudale deri n� vitin 1506. L�vizja kryengrit�se.

Vendi i mirditave (pjesa m� e madhe e principat�s s� kastriot�ve dhe pjesa m� e madhe e principat�s s� Dukagjin�ve), qen� fusha e arenas s� luftimeve dhe e fitoreve t� lavdishme t� shqiptar�ve me n� krye Sk�nderbeun kund�r sulmeve turke p�r periudh�n 1443-1468. Pas vdekjes s� Sk�nderbeut (1468-1479) vazhdoi rezistenca dhe lufta e p�rgjakshme me n� krye Princin Dukagjinas, Leka III Dukagjini.

Pas r�nies s� kalas� fundit asaj t� Rozaf�s (1479) sh�nohet fundi i Epok�s Legjendar� t� luft�s p�r liri. Pas k�saj p�r afro 80 vjet paraqitet gjendja m� e r�nd� p�r shqiptar�t. Pas periudh�s s� r�nd�, repressive ushtarake turke urrejtja kund�r pushtuesve dhe ndjenja liridash�se nuk u shua asnj�her� n� krahin�n e Mirdit�s. Edhe n� k�t� periudh� pati veprime luftarake. Nj� kryengritje shp�rtheu n� rrethet e Lezh�s q� n� vitin 1479. Kjo kryengritje zgjati m� shum� se pes� vjet dhe p�rfshin territore nga Kruja deri n� th�ll�sit� e malsive n� veri.

M� 1481, me k�rkes�n e kryengrit�sve u kthyen nga m�rgimi Nikoll� e Lek� Dukagjini dhe pak m� von� edhe i biri Gjergj Kastriotit � Sk�nderbeut, Gjon Kastrioti.

Strukturat luftarake kryengrit�se t� organizuara mir� sulmonin n� befasi repartet turke t� cilat i shpartallonin dhe merrnin prej tyre arm� e sende t� tjera. Mirditasit e dukagjinasit sulmuan Lezh�n dhe ju afruan edhe Shkodr�s nd�rsa tubat kryengrit�se t� udh�hequra nga Gjon Kastrioti �liruan nj� pjes� t� madhe n� fush�n e Kruj�s, Gregut t� Mat�s dhe t� Matit dhe shtien n� dor� dhe k�shtjell�n e Stelushit.

Suksesi i kryengrit�sve me gjith� shtrirjen e madhe t� tyre qe i p�rkohsh�m. P�rq�ndrimi i trupave t� shumta t� ushtris� turke b�ri te mundur thyerjen e kryengritjes ve�an�risht n� zonat fushore. Pas shtypjes s� saj (1484) Gjergj Kastrioti dhe prij�s t� tjer� feudale q� shp�tuan u rikthyen n� Itali.

M� 1499, mirditasit pran� qytetit t� Lezh�s, ngrit�n krye dhe thirr�n nipin e Sk�nderbeut Gjergj Kastriotin, i mbiquajtur prej tyre �Sk�nderbeu i Ri� si dhe Progon Dukagjinin etj. Kryengrit�sit �liruan qytetin e Lezh�s dhe mor�n disa pozicione strategjike, duke bllokuar shum� rrug� q� ishin rrug� t� pushtuesit.

Lindi ideja e rip�rt�ritjes s� �Beslidhjes� shqiptare. Por kryengritja nuk pati sukses t� madh dhe u shtyp pa shum� v�shtir�si prej turqve. Shkaku ishte se prij�sit e ktyer nga emigracioni e mb�shtet�n suksesin e kryengritjes tek aleancat me Venedikun dhe marr�veshjet me turqit p�r l�shime. Kjo jo vet�m nuk solli sukses por zhg�njen kryengrit�sit dhe humbjen e besimit t� tyre tek �Sk�nderbeu i Ri� dhe prij�sit e tjer�. Kryengritja u shtyp, n� vitin 1506 dhe sh�noi fundin e p�rpjekjeve t� paris� vjet�r feudale n� aktivitetin e saj p�r pavar�si.

�        Lufta p�r liri dhe Kuvendet nga 1506 deri n� fund t� shekullit XVIII.

Nga fillimi i shekullit XVI, pas d�shtimit p�rfundimtar t� p�rpjekjeve t� fisnik�ris� feudale shqiptare (p�rfaq�suesve t� emigruar t� saj) p�r t� rim�k�mbur pushtetin e tyre princor-feudal, nj� rol t� dor�s s� par� n� organizimin dhe udh�heqjen e q�ndres�s filluan t� luanin elementet vend�s, krer� t� vegj�l shum� prej t� cil�ve e mbanin veten si pasardh�s t� ish sunduesve dhe familjeve princore t� parapushtimit. P�rve� krer�ve q� zgjidheshin nga kuvendet e mirditasve nj� rol t� madh filluan t� luante Kleri katolik. Prift�rinjt� katolik u b�n� jo vet�m udh�heq�s shpirt�ror t� mirditasve por dhe organizator� dhe prij�s t� luft�s p�r liri. Po ashtu n� fund t� shekullit XVI e n� vazhdim kuvendet e popullit n� krahin� u b�n� institucionet kryesore q� vendosnin p�r luft�n, organizimin e saj si dhe nd�rprerjen e veprimeve luftarake, sipas rastit.

M� 1565 shohim t� ngren� krye malsor�t e tri maleve: t� Mirdit�s, Puk�s dhe t� Lum�s. Pasi nd�rpren� rrug�n strategjike Shkod�r-Prizren, me sulme t� befasishme godit�n ushtrin� turke n� af�rsi t� Shkodr�s. P�r t� shtypur k�t� kryengritje pushtuesit osman� p�rq�ndruan ushtrin� e tri sanxhaqeve, t� Shkodr�s, t� Dukagjinit dhe t� Ohrit.

�Mbas nj� varg luftimesh t� rrepta q� vijuan me furi p�r disa koh�, n� drejtimet m� kryesore, kryengrit�sit u shp�rndan� dhe u t�rhoq�n n� malet e tyre�¹⁸.

P�r karakterin luftarak t� k�tyre fiseve n� Mirdit� si dhe lidhjen e tyre ka patur v�mendjen t� b�j� analiz� edhe M. Shuflaj.

�Mirditasit p�rmend�n af�r vitit 1570 si nj� lidhje ushtarake fshatrash jasht�zakonisht e fuqishme q� ishin n�n udh�heq�s trashigimtar�.

� Prej �far� elementesh t� ndryshme ishte e p�rb�r� kjo lidhje e tregojn� sot 3 (tre) bajrak�t e Ohrit q� quhen; Kthella, Bishkashi e Selita. St�rgjysh�rit e k�tyre vllaz�rive si� duket kan� ardhur n� viset e Mirdit�s, q� n� koh�t e tmerrshme t� para t� turqve n� Oh�r e n� qarkun e tij (1466). Edhe n� vitin 1641 dalloheshin p�rmbi Lesh, mbi Mat e p�rqark, Kurbinit mirditasit, bolgar�t e selit�t. Turqit i quanin kryengrit�s e rebela�¹⁸.

Si� �sht� th�n� kleriku Nikoll� Mekshi nga Mal�sia e Sh�ngjergjit erdhi dhe u strehua n� Perlat (Kthelle) dhe m� von� n� Bisak� (Fan�).

�N� nj� let�r m� 25 Korrik 1601 � N Mekshi � i shkruan Rom�s ku thuhet; k�tu ��do vit b�hen sulme t� turqve kund�r dukagjinasve dhe t� dukagjinasve kund�r turqve�¹⁹.

N� k�t� vit (1601) turqit me rreth 15 mij� ushtar� sulmuan viset e mirdit�sve. Ata dogj�n e shkretuan sht�pi, vreshta, mor�n plack� e bag�ti, skllev�r etj. Mirditasit u p�rgjigjen me gjith� mund�sin� e tyre. N� t� gdhir� t� nj� dite vere (1601) dy grupe t� m�dha t� armatosur mirditasish sulmuan ashp�r fushimet turke. K�tu u kap djali i Mustafa Pash�s s� Dibr�s. Edhe pse n� k�to fushime mendohet t� ken� qen� mbi 6000 vet� ushtar� turq, kryengrit�sit u shkaktuan humbje t� m�dha duke i shpartalluar turqit; duke vrar� shum� ushtar� duke u marr� arm�, ushqime e pla�k� t� madhe.

�N� Fan� Nikoll Mekshi nuk ndenji duarkryq por u muar me organizimin e nj� kuvendi t� madh nd�rkrahinor q� p�rfaqesonin 13 krahina shqiptar� si Mirdita (Dukagjini), Kosova, Dibra, Shkodra, Mati, Kruja, Petrela, Elbasani, Myzeqeja etj�²⁰.

K�shtu Mirdita qe kthyer n� qend�r t� luft�s p�r liri. N� kuvend p�rgatitet nj� let�r ku i drejtohet senatit t� Venedikut.

�N� krer�t, pleqt� e par� t� t� gjith� Shqip�ris� nj�mendje me t�r� popullin� jemi mbledhur n� vendin e Dukagjin�ve, n� Sh�nllezhd�r (Orosh), dhe kemi dh�n� bes�n p�r ti kthyer gjith� popullit t� Shqip�ris�, lirin� e vjet�r, si n� koh�n e prij�sit ton� Gjergj Kastriotit, �i drejtohemi kthjellt�sis� tuaj p�r ndihm�. (� vendi �sht� i pasur me miniera ari e argjendi� Po t� filloj� kryengritja mbar� n� Dukagjin, shum� shpejt zgjerohet dhe mund t� mbledh� rreth 100 mij� vet�, me t� cil�t mund t� marshohet mbi Konstandinopoj�²¹.

K�t� document e n�nshkruajn� t� par�t krer�t mirditas si Gjin Gjergji, Gjon Qefalia, Gjet Laloshi, Geg� Zajsi por edhe Nikoll Mekshi, P Dukagjini, arqipeshkvi i Sap�s etj.

Pas k�rkes�s p�r ndihm� Venediku nuk ndihmoi nga frika se mos prish marrdh�niet me Turqin�.

Pas k�saj m� 1603 turqit nd�rmor�n nj� inkursion t� shpejt� kund�r krahin�s p�r t� shtypur kryengrit�sit dhe p�r t� kapur Nikoll� Mekshin, organizatorin kryesor t� kuvendit. Pas kushtrimit p�r luft� populli u ngrit n� luft� dhe me sulme t� befasishme kryengrit�sit e shpartalluan ushtrin� dhe thuhet se u vran� t� gjith� turqit.

Kat�r vjet m� von� 1607, Ndre Maneshi udh�heq�s i nj� kryengritje t� gj�r� nga Shqip�ria e Mesme, me disa luft�tar� u t�rhoq p�r tu strehuar e p�r t� luftuar n� krahin�n e madhe t� Mirdit�s. Ushtria turke, feudal�t turq, por dhe ato shqiptar� t� islamizuar u godit�n ashp�r q� nga andej dhe u sigurua pla�k� e arm� te shumta. Ushtria turke pati p�rforcime dhe rifilluan goditjen e radh�s.

�Me shpres� se ndoshta do t� gjenin ndihm�, nga nj� kuvend nd�rkrahinor i mbledhur m� 20 shkurt 1608 midis dy lumenjeve Fan� n� Sh�n Pal (Mirdit�), i drejtohen mbretit t� Spanj�s p�r ndihm�. � edhe mbreti i Spanj�s u p�rgjigj; t� pritet nj� kok� m� e p�rshtatshme��²².

P�r gjendjen e mirditasve n� fillim shekullin e XVII, na sjell� nj� d�shmi Marin Bici n� nj� relacion q� i drejtoi arqipeshkevit t� Tivarit m� 1610, ku nd�r t� tjera thot�:

�Dukagjinasit nuk mund t� dilnin jasht� vendit t� tyre pa leje kalimi. P�r ta pushtuesi kishte v�n� kufi. Nga ana tjet�r sundimtar�t turq t� krahinave p�r rreth nuk hynin dot n� vendin e dukagjinasve, qoft� edhe p�r t� nxjerr� njer�zit q� u kishin kapur e q� i mbanin peng�.

�Nuk duhet t� jet� rast i rrall� e i ve�ant� k�rkesa si ajo e sundimtarit turk n� Fush�-Kruj� q� i b�n Marin Bicit p�r ti shkruar nj� let�r p�r Dukagjinasit e Kthell�s q� ti lirojn� njer�zit e kapur e t� mbajtur prej tyre�²³.

Nd�rsa Nikoll� Mekshi shkruan m� 15 Korrik 1610:

�Dhe sot gjenden disa t� quajtur dukagjinas, q� mbahen t� lir�, t� cil�t mbrohen p�r hir t� arm�ve dhe e mbajn� larg zot�rimin mizor osman�²⁴.

Mirditasit jane factor kyq n� planet e kuvendit nd�rballkanik t� kuqit t� zhvilluar n� korrik dhe shtator 1614. p�rfaq�simi mirditas ishte n� rendin e par� t� t� beslidhurve. Mirditasit sipas k�tij kuvendi nd�rballkanik do t� kishin detyr�n e sulmit n� dy pika kryesore, nj� dr�jtim sulm ishte k�shtjella e Kruj�s dhe marrja e saj dhe drejtimi tjet�r sulmi n� Shkod�r dhe marrja e Rozafatit ku mirditasit kishin biseduar dhe me disa njer�z t� tyre q� e ruanin k�t� kala. Planet nuk ec�n sipas parashikimeve pasi faktori i jasht�m nuk qe aktiv as k�t� radh�. Po n� vitin 1614 mirditasit p�rfaq�sohen n� nj� kuvend tjet�r nd�rballkanik t� zhvilluar, n� Beograd.

N� k�t� kuvend Mirdita p�rfaq�sohej nga Gjin Gjergji � kreu i saj etj.

Ngjarjet dhe situata n� krahin�, n� shekullin XVII, e p�rshkruan dhe Pjet�r Budi, duke d�shmuar n� 15 shtator 1621 kur thot�:

�Popujt e krahin�s s� Dukagjinit jan� vazhdimisht n� kryengritje kund�r turkut� t� gjith� me arm�t e veta, k�ta njer�z t� vendosur dhe t� vlert� sa �mund t� ket� bota, dhe shum� t� st�rvitur n� disiplin�n ushtarake� deri tani i kan� b�r� d�m shum� t� madh turkut me pretimet e vazhdueshme, kan� rr�nuar shum� qyteza e k�shtjella t� turqve dhe p�rher� kan� dal� ngadhnjimtar� n� t� gjith� luftimet kund�r turqve, armiqve t� tyre kryesore�²⁵.

P Doci � sjell nj� d�shmi t� marr� e t� cituar nga nj� document q� b�n fjal� p�r vitin 1630:

�� ata t� provinc�s s� Lezh�s dhe s� fundmi dukagjinasit mbi Kruj� jan� ngritur t� gjith� kund�r turqve dhe kan� 7 mij� vet� t� aft� n�n arm�²⁶.

Ky potencial i madh i kund�rshtimit osman i shqet�sonte qeverin� turke. Kjo ishte dhe arsyeja q� Sulltani p�rgatiti nj� fushat� t� madhe ushtarake q� solli pasoja t� r�nda e rr�nuese q� zgjati rreth 3 vjet (1630-1633) dukagjinasit (mirditasit), nuk pranuan ta quajne vehten vasale t� sulltanit, as p�r titull e vasalazhit, as p�r detyr� t� haraqit�²⁷.

N� vitin 1648 mirdit�t b�jn� marrveshje me Venedikun dhe e riorganizuan qendres�n. Rreth 8 mije luft�tar� mblidhen n� Bulgjer (af�r Rubikut) duke ardhur nga Kthella, Selita, Dibrri, blinishti, Lura e Fani t� udh�hequr nga krer�t e tyre si: Geg� Doda i Ka�inarit, Pepe Kol Lleshi i Kthell�s, Pep� Kol Pepa i Selit�s, Bib� Gjoci i Oroshit, Tuc Boci i Fanit etj.

Venediku jo vet�m nuk i mb�shteti por i preu n� bes� kryengrit�sit t� cil�t u sulmuan befasisht nga turqit n� brigjet e Fanit e Matit ku ishin p�rq�ndruar. Njoftimet flasin p�r beteja t� ashpra q� soll�n nj� gjakderdhje t� madhe.

Rreth 40 vjet m� von� (1690) nga dukumenta e kronika t� shumta njoftohemi se Malsor�t mirditas si; Kthellasit, Lura, Selita, Fani, Oroshi, Reci, por edhe Gashi bashk� me ta ngrit�n krye p�rs�ri duke sjell� si m� par� luftime, djegie, r�nime e pla�kitje t� ndersjellta. P�r tre vjet me radh� d�met qen� t� r�nda edhe n� krahun e ushtris� turke e cila u detyrua t� t�rhiqej duke l�n� me mij�ra ushtar� n� fush�n e betej�s. Edhe k�t� radh� malet qen� aleati m� besnik e i sigurt� i mirditasve kryengrit�s.

N� fillim t� shekullit XVIII turqit vendos�n t� vinin taksa kullotave dimrore t� mirditasve n� Bregun e Mat�s, fush�n e Lezh�s, Zadrim�s etj por dhe kullotave t� Kelmendasve n� fush�n e mbi Shkodr�s. Ky ishte nj� shkak p�r veprime e konfrontime fultarake n� vitet 1714-1718 mes mirditasve e malsor�ve me ushtri turke nga ana tjet�r.

Me mirditasit u bashkuan dhe rreth 2000 raja nga Mati, Kruja etj t� cil�t   dhe ata nuk desh�n t� paguajn� taksa. K�shtu pushteti turk u vu n� v�shtir�si serioze n� gjysm�n I t� shekullit XVIII-t�.

N� fund t� shekullit XVII dhe fillim t� shekullit XVIII vihet re nj� fenomen i ri. Shum� krer� fisesh (bajraktare) u angazhuan p�rkundrejt autonomis� s� tyre krahinore t� merrnin pjes� n� luftra q� zhvillonte Turqia me fuqi t� tjera. Jo vetem kaq por si� p�rmend dhe Pashko Vasa:

Shqiptar�t kan� veti t� zhvilluara p�r luft� dhe k�to veti ata i tregojne e i zhvillojn� duke marr� pjes� n� beteja kudo q� ndodhin.

Ka t� dh�na se qe m� 1696 me kusht q� tu njoh� autonomin�, t� cil�n e kishin ruajtur p�r m� tep�r se 2 shekuj me forc�n e arm�ve, mirditasit pranuan t� d�rgojn� kontigjent luft�tar�sh n� ndihm� t� ushtris� turke n� luft�n Turko-Venete. Kjo leht�soi mardh�niet e Mirdit�s me qeverin� turke. Po k�shtu shum� mirditas shkojn� n� ndihm� t� gospodor�ve t� Moldavis� e Vllahis� q� ishin vasale t� sulltanit. Kushti q� mirditasit t� q�ndrojn� ashtu si� jan� (autonom�) me kusht q� t� ndihmojn� Perandorin� kur b�nte luft� me t� tjer�t u p�rforcua dhe n� vitet 1737-1739 gjat� luftrave turko-austriake. Kjo u vu re dhe n� paqen e Beogradit t� vitit 1739 e n�nshkruar nga Sulltan Mahmuti I. Kulmin e lavdis� n� k�to luftra mirditasit e arrit�n n� fult�n e krimes� (1854) me n� krye princin e tyre Bib� Doda. Formacionet luftarake me veshje malsore shqiptare dhe B Doda fituan fam� jo vet�m n� Ballkan por edhe Europe. Turqia u detyrua ti jap� B Dod�s titullin Pash� (i pari katolik shqiptar q� e merr k�t� titull). Nd�rsa Papa e nderon at� me urdh�rin e Sh�n Gregorit.

N� lidhje me k�t� situat� t� re Ami Bue shkruan:

�Jan� t� p�rjashtuar nga taksat dhe nuk lejojn� asnj� turk t� banoj� mes tyre. Ata (mirditasit) merren vesh me autoritetet si nj� fuqi me fuqin�. �Por hija e madhe e Sk�nderbegut do t� shpaguhet dhe ky popull trim do t� arrij� dit�t e lumtura t� st�rgjysh�rve t� vet�²⁸.

:: Librat e Botuar

:: Artet e Kultur

:: Stafi Drejtues

:: Forumi Kuvendi

:: Chat

:: Libri i Miqve

Të gjitha të drejtat e rezervuara � 2003 mirdita.net