mirdita

<%@ Language=JavaScript %> mirdita

Mirdita , miresevini ne www.mirdita.net Letersi, Histori, Art& Kulture, Forum, E-Mail falas me .. @mirdita.net

English

Mirësevini në www.mirdita.net

SHQIPTAR�T N� MESJET�

KAPITULLI I

LINDJA E POPULLIT SHQIPTAR. KRIJIMI I ARISTOKRACISE SHQIPTARE DHE PROCESI I SHTETFORMIMIT TEK SHQIPTARET

1.     Dy fjal� p�r Antikitetin dhe Mesjet�n e hershme.

Historiografia ka v�rtetuar se ilir�t ashtu si dhe thrak�t, maqedon�t, ndoshta dhe etrusk�t, jan� deg� t� trungut pellazgjik. Kjo e v�rtetuar dhe e provuar jo vet�m nga materialet arkeologjike t� gjetura, por dhe e provuar nga studimet gjuh�sore, historike, etj.

Etnosi ilir arriti nj� progres t� madh n� kultur�, ekonomi, n� zhvillimin e shtetit, etj, duke u b�r� djepi i kultur�s dhe i historis� p�r popujt n� Ballkan, por dhe p�rtej Adriatikut.

Rom�s, para se t� pushtonte Ballkanin, iu desh t� ballafaqohej me tri luft�ra; Lufta e I 229 p.Kr., Lufta II 219, p.Kr. dhe lufta III 168 p.Kr, me Ilirin�. K�to luft�ra, p�r shkak t� p�rmasave q� kishin ashtu si luft�rat e Rom�s me Kartagjen�n (luft�rat punike) dikush i ka vler�suar si luft�ra bot�rore, luft�ra imperialiste. Jo vet�m kaq, por edhe pas pushtimit t� Iliris� dhe vendosjes s� administrat�s atje, ilir�t nuk u n�nshtruan. D�shmia m� e madhe �sht� kryengritja q� shp�rtheu n� Iliri n� vitin 6 dhe p�rfundoi pas 2 vjet�sh n� vitin 9 m.Krishtit. Kjo kryengritje u zhvillua n� territoret nga Dalmacia deri n� Apolloni. Numri i kryengrit�sve luft�tar� arriti n� 200 000 vet�. Udh�heq�s i saj ishte nj� triumvirat Bato, ku nj�ri nga Batot ishte i fisit ilir t� Pirust�ve. Epiqendra e k�saj kryengritjeje jan� territoret e k�tij fisi (pirust�ve), qendra e t� cilave ishte Basanja (af�r Rubikut t� sot�m). N� mesjet� banor�t e k�tij fisit bak�rpunues e luft�tar jan� mirditasit, (dukagjinasit), kthellasit dhe matjan�t. Perandori August Oktaviani, i shqet�suar nga p�rmasat e kryengritjes, alarmoi senatin romak duke b�r� t� qart� se po nuk u mor�n masa t� shpejta dhe t� p�rgjithshme, kryengrit�sit p�r disa dit� mund t� marshonin mbi Rom�.

V�rehet se gjat� pushtimit t� gjat� romak dhe atij bizantin n� Ballkan u asimiluan gjuh�t dhe qytet�rimet pellazgjike si ai trak, maqedonas por mbijetuan qytet�rimi ilir dhe ai helen.

Trak�t ose rumun�t e sot�m, por dhe moldav�t, flasin gjuh� neolatine, maqedon�t u sllavizuan n� koh�t e sundimit perandorak bizantin. I nj�jti fenomen asimilimi (sllavizimi dhe helenizimi) ndodhi edhe n� territorin ilir n� veri (dalmat�t, ardian�t, istr�t, liburn�t, breuk�t, desidiat�t, autoriat�t, dokleat�t, dors�t, pjes�risht dardan�t etj.), nd�rsa n� jug helenizimi.

N� territorin ilir ku pjesa veriore u mbajt e pushtuar nga romak�t dhe pjesa juglindore e jugore nga bizanti n� pjes�n m� t� madhe nuk u asimilua pavar�sisht nga ndikimet latine, helene t� sllav�ve duke mos prekur substanc�n e kultur�s dhe t� qytet�rimit t� lasht� ilir.

Shkaku i mbijetes�s s� kultur�s ilire ishte:

S� pari niveli i lart� civilizues i bot�s ilire.

S� dyti shpirti kryengrit�s i luft�s p�r liri i k�tij populli kund�r pushtuesve romak� e bizantin� (kryengritja e udh�hequr nga Batot n� vitin 6-9 m.Kr.), etj.

D�shmia m� e gjall� e mbijetes�s s� kultur�s ilire �sht� kultura shqiptare e mbrujtur dhe e formuar nga shekulli IV deri shekullin XI m.Kr.

�sht� interesant fakti se ngjizja e kultur�s s� hershme shqiptare b�het prezente n� territoret e pirust�ve dhe t� alban�ve. Arkeolog�t shqiptar� me zbulimet e b�ra dhe materialin e gjetur nga g�rmimet e kryera, por dhe gjuh�tar�t me analizat e studimet e b�ra, kan� argumentuar dhe v�rtetuar se kultura shqiptare shpreh nj� kultur� baza e s� cil�s �sht� kultura dhe qytet�rimi ilir.

2.     SHQIPTARET, PASARDHESIT QE TRASHEGOJNE KULTUREN E ILIREVE. �KULTURA E KOMANIT�.

N� literatur�n arkeologjike, kultura e hershme shqiptare e deri von� �sht� p�rcaktuar n� m�nyr� konvencionale �kultura e Komanit�. Ky em�r lidhet me emrin e fshatit Koman, pran� t� cilit ndodhet Kalaja e Dolmacies (n� ekstremin veriper�ndimor t� territorit t� mirditasve), ku u zbuluan gjurm�t e para t� k�saj kulture.

K�shtu sot ne kemi nj� tabllo shum� m� t� plot� t� shtrirjes s� k�saj kulture. N� veri ajo p�rfaq�sohet nga varreza t� tjera t� zbuluara t� Mirdit�s; Vig, Bukel, Shpal, Malaj, Ka�inar, Perlat i Ep�rm, Bukmir�, Prosek etj.

Gjetje t� tjera t� k�saj kulture ka dhe n� periferi t� Mirdit�s si: Mat (Klos, Rremull e Dukagjin), Kurbin (Milot), Kepin e Rodonit e Sh�n Vlash, Stish Tufin� t� Tiran�s, n� Has (Golaj) dhe Kuk�s (Cinamak) etj.

Qendrat m� t� r�nd�sishme e q� shprehet n� m�nyr�n m� t� plot� kultura e hershme shqiptare jan�: Kalaja e Dalmacies af�r Komanit, Kalaja e Shurdhahut (Sarda Mesjetare), Kalaja e Lezh�s, Kalaja e Kruj�s, Kalaja e Stelushit (�qyteti i Sk�nderbeut�) dhe varrezat e tyre pran� k�shtjellave.

Kultura e varrimit dhe objektet e gjetura n� to hedhin drit� mbi vazhdim�sin� iliro-shqiptare t� kultur�s s� evidentuar n� qendrat arkeologjike t� lartp�rmendura.

Varrezat shqiptare jan� vendosur zakonisht n� vende malore, n� m� t� shumt�n e rasteve pran� luginave t� lumenjve. Jan� t� shumta rastet kur varrezat gjenden pran� k�shtjellave mesjetare dhe pikave t� tjera strategjike etj.

Riti i varrimit, nd�rtimi i varrit jan� uniformisht t� nj�jta n� varrezat shqiptare si forma e varrit kat�rk�ndor, nd�rtimi me gur� g�lqeror� e t� lidhur, ose me rrasa shtufore t� vendosura vertikalisht, t� mbuluara me rrasa t� tjera horizontalisht etj. Jan� zbuluar dhe varre t� dyfishta ku fundi i varrit t� sip�rm �sht� mbules� e varrit t� posht�m, etj. Po k�shtu edhe vendosja e kufomave n� varre p�rfaq�son uniformitet n� k�t� kultur� varrimi.

N� objektet e gjetura n� k�to qendra arkeologjike m� interesante jan� stolit� (fibulat me trup t� harkuar, vath�t me trup n� form� drapri h�ne, vath�t n� form� ylli, rrath�t e t�mthave, byzylyk�t, unazat, rruazat, var�set etj), veglat e pun�s (latushat, s�patat e thikat prej hekuri), arm�t (majat e shigjetave q� ndeshen kudo, me sa duket kan� qen� arma kryesore e k�tyre banor�ve, shpata prej hekuri m� rrall� etj). Po k�shtu nj� tregues i r�nd�sish�m i vazhdim�sis� kulturore jan� dhe gjetjet e prodhimeve t� qeramik�s.

Se �kultur� p�rfaq�sohej n� k�to qendra arkeologjike, ka patur mjaft hipoteza e autor�, t� vendit e t� huaj, q� jan� p�rpjekur t� japin nj� p�rgjigje.

N� m�nyr�n m� t� plot� k�to hipoteza dhe teori jan� trajtuar nga Neritan Ceka n� librin �Ilir�t� n� kapitullin XIV me titull �Nga ilir�t tek shqiptar�t�:

�� A Degrand (Konsulli Francez), ka dh�n� nj� p�rshkrim interesant� n� vitin 1892 n� nj� ekspedit� t� vog�l t� organizuar n� Koman� n� vendin e quajtur Kalaja e Dalmacies�

Ai zbuloi shum� material arkeologjik n� p�rfundim se cilit popull i p�rkisnin ato, ai mendoi se varreza e Dalmaces i takonte pellazg�ve t� emigruar n� Greqi dhe t� strehuar n� vetmin� e maleve. Ai mendonte nj�koh�sisht se ata ishin paraardh�sit e shqiptar�ve. �P�r k�t� bindet� nga identiteti i plot� i gjetjeve n� kostumet e femrave t� mal�sis�, � me ngjashmerin� e disa ornomenteve prej bakri q� ato mbajn� n� brezat e tyre dhe t� cilat prodhohen ende n� pazarin e Shkodr�s me disa nga zbukurimet q� un� gjeta� Cil�sia e mir� e varreve, numri i madh dhe ngjashmeria e plot� midis tyre e bind�n Degrandin se nuk b�hej fjal� p�r nj� popull shtegtar.

- � Arkeologu gjerman Tr�ger (fund shekulli XIX) ka b�r� fjal� p�r disa nga varret n� nekropolin e Komanit. Duke qen� nj� specialist i mir�fillt� ai i krahasoi objektet e gjetura me ato t� antikitetit t� von� dhe t� mesjetes s� hershme t� Bosnj�s dhe Hercegovin�s, duke percaktuar nj� datim t� k�saj kulture t� panjohur�

� Ai nxori p�rfundimin se varrezat i takonin nj� popullsie ilire dhe nga ana tjet�r vuri n� dukje ngjashm�rin� e form�s s� varreve dhe riteve t� banimit me ato t� mal�sor�ve vendas�

N� vitin 1907 konsulli austriak n� Shkod�r, Teodor Ipen botoi nj� grup tjet�r objektesh nga kalaja e Dalmac�s, t� cilat vinin pjes�risht nga koleksioni i freterve jezuit�, por dhe nga g�rmimet klandestine vendase� N� inventarin e p�rshkruar prej tij� Fibula masive prej bronxi me k�mb� t� p�rthyer, qafore bronxi, var�se, rrethore, gjysm�rrethore, apo me kombinim rrath�sh, vath� bronxi me var�se n� form� ylli, apo gjysm�h�ne, unaza me inicizime t� thjeshta gjeometrike, aplike brezi gjithashtu prej bronxi, gjerdane me rruaza qelqi, q� i p�rkisnin grave. Sendet prej hekuri, fibula, kosore, urore, shigjeta, sopata luftarake etj�, i p�rkisnin burrave. Nj�lloj si Degrandi ai vuri n� dukje ngjashm�rin� e k�tyre objekteve me zbukurimet e mal�sor�v� shqiptar� t� zon�s� Ipeni botoi dhe materiale shum� t� ngjashme me at� te kalas� s� Dalmaces, t� cilat ishin gjetur gjat� nd�rtimit t� nj� gazerme n� veri t� kalas� s� Kruj�s. Di�ka e re ishte dhe gjetja e broshave t� m�dha prej bronxi, t� cilat mungonin n� varrez�n e Komanit.

�Franc Nopca kishte studiuar me t� njejt�n kopetenc� � etnografin� dhe historin� e treves s� komanit dhe t� Shqip�ris� Veriut�

Materialet arkeologjike t� botuara .. u mor�n p�r her� t� par� prej tij n� nj� v�shtrim analitik� Me nj� sakt�si p�r tu habitur n� at� koh� (1912), Nopca e datoi kultur�n e kalas� s� Dalmac�s, n� mesjet�n e hershme dhe si bartes t� saj quajti parardh�sit e shqiptar�ve.

Kalan� e Dalmac�s e vizitoi (1924) arkeologu Italian Luixhi Ugolini i cili �botoi nj� kompleks materialesh t� reja, �p�rs�riteshin po ato tipa objektesh t� njohura nga studiuesit e m�parsh�m. Disa q� ruheshin n� koleksionin e jezuit�ve n� Shkod�r, u rimor�n n� analiz� nga Ugolini. Ai botoi dhe nj� koleksion me objekte t� Shtjefen Gjecovit� si dhe tri unaza me variante t� mbishkrimit misterioz: Oithi Iser dhe Ker Oithi. Brenda kompleksit, Ugolini dalloi dhe objekte me origjin� kelte si� ishin rrath�t e qaf�s, me origjin� romake e bizantine, si� ishin nj� pjes� e zbukurimeve, por edhe sopata e fibula t� koh�s� s� dyndjes s� popujve� Ugolini e la t� hapur ��shtjen duke mos datuar as koh�n, por as p�rkat�sin� etnike t� �kultur�s s� Komanit�².

P�rgjigja m� e sakt� e p�rkat�sis� etnike t� �kultur�s s� Komanit� por dhe e objekteve t� t� nj�jt�s kultur�, t� gjetura n� Shurdhah (Sarde), Kruje, Lezhe, Bekel, Vig, Bukmire, Perlat Eper, Malaj, Prosek, Klos, Fush�dukagjin, Stelush etj, u dha e plot� pas luft�s s� II Bot�rore, kur dhe arkeologjia merr nj� zhvillim m� t� plot�.

N� artikullin e botuar n� buletinin e akademis� s� shkencave (1949) me titull �T� cil�s koh� jan� varrezat e Komanit�, Hasan Ceka dha �el�sin p�r t� kuptuar p�rmbajtjen e v�rtet� t� �kultur�s s� Komanit�.

�Ai zb�rtheu fillimisht mbishkrimin e unazave duke e krahasuar me legjendat e monedhave t� perandor�ve bizantin� Konstandini X Dukas dhe Mihali VII Dukas (1071-1078).

Ishte nj� formul� lutje bizantine q� plot�sohej si Korie Voithi = ndihmo o zot� Ai v� n� dukje dhe elemente t� tjer� t� krishtera t� �kultur�s s� Komanit�, t� cilat tregonin se ajo i takonte mesjet�s�³.

K�shtu u zgjidh datimi kohor i k�saj kulture q� i takonte shekujve t� mesjet�s X-XI, por dhe p�rkat�sia shqiptare e k�saj kulture.

G�rmime intensive dhe profesionale n� Kalan� e Dalmacies jan� kryer nga Sk�nder Anamali dhe ekspedita q� drejtohej prej tij (1961), por nj� paraqitje p�rmbledh�se e materialeve �sht� b�r� nga Hana Spahiu.

Vazhdim�sia Iliro-shqiptare duke krahasuar objektet e gjetura me objektet ilire konsiston n� disa drejtime;

�        Drejtimi i par� �sht� ruajtja dhe zhvillimi i disa traditave t� disa stolive si: fibula, byzyliqeve, rrath�ve t� t�mthave, varseve t� ndryshme etj.

Tradita ilire u ruajt dhe n� motivet e zbukurimit dhe kjo vihet re qart� n� objektet arkeologjike t� zbuluara dhe q� i p�rkasin �kultur�s s� Komanit�. K�to i shohim qart� n� var�set e byzylyk�t, n� vath�t, n� broshet e deri tek unazat.

K�t� vijim�si kulturore e shohim edhe n� m�nyr�n e nd�rtimit t� varreve dhe rritit t� varrimit.

�        Trajta e varreve t� varrezave t� her�shme shqiptare e ka origjin�n n� varret ilire t� periudh�s s� par� t� hekurit. Kjo shihet n� varrezat ilire t� Vajz�s, Kakavij�s, Vodhin�s dhe Bodrisht�s, etj.

�        Metalpunuesit e hersh�m ilir (pirust�t), ia trash�guan zanatin pasardh�sve t� tyre (shqiptar�ve t� hersh�m). K�ta t� fundit ruajt�n me dashuri tradit�n e stolisjes s� veshjes dhe t� trupit t� tyre. K�t� stafet� kulturore e soll�n m� t� plot� se kushdo tjet�r mirditasit pasardh�sit e pirust�ve.

Shqiptar�t e hersh�m kan� nxjerr� prodhime t� tilla q� dallojn� jo vet�m p�r larmin� dhe cil�sin� e mir�, por edhe p�r shijen e holl� artistike t� tyre. K�to prodhime t� b�ra me nj� mjesht�ri t� till� nga vendasit (ve�an�risht fibulat), karakterizohen nga g�rsh�timi artistik i metalpunuesve ilir (pirust�ve), duke u dalluar n� to dhe ndryshime n� p�rshtatje t� koh�s dhe evoluimit t� saj. K�to prodhime jan� karakteristike vet�m p�r vendin ton�.

�Duke provuar karakterin ilir t� baz�s mbi t� cil�n u ngrit kultura e hershme iliro-shqiptare �sht� zgjidhur nj�koh�sisht problemi i p�rkat�sis� etnike t� popullsis� q� krijoi kultur�n materiale t� zbuluar n� varrezat e mesjet�s s� hershme. Gjetjet arkeologjike n� t�r�sin� e tyre nuk tregojn� p�r ndryshime etnike t� ndodhura n� trevat ku u krijua kjo kultur�, por p�rkundrazi ato d�shmojn� p�r nj� vazhdim�si kulturore, q� do t� thot� nj�koh�sisht vazhdim�si etnike�⁴.

Duke iu referuar nj� sh�nimi t� Prof. Dr. Neritan Ceka gjejm� nj� p�rshkrim me interes p�r territorin ku u identifikua qart� ngjizja e kultur�s arbnore shqiptare gjat� mesjet�s s� hershme:

�Lugina e Matit dhe Mirdita kan� dh�n� d�shmi t� nj� kulture t� zhvilluar ilire n� shekVIII-I pr.Kr. Arkeolog�t e kan� lidhur k�t� fakt me shfryt�zimin e pasurive minerale t� Mirdit�s, kryesisht bakrit. Me r�nd�si duhet t� ket� qen� edhe qarkullimi i udh�tar�ve, mallrave dhe kopeve n�p�r lugin�n e Matit e t� Fandit. Qendra politike e k�saj periudhe gjendej n� thell�si t� lugin�s s� Matit, n� kalan� ilire t� Xibrit. Gjat� mesjet�s qendra e gravitetit politik dhe kulturor shp�rngulet n� lugin�n e Fandit. Aty, n� Prosek dhe Buk�l gjenden edhe dy nga nekropolet m� t� r�nd�sish�m t� kultur�s s� her�shme arb�rore t� shek.VII-XI. Nuk �sht� e rastit q� edhe mbishkrimi i G�ziqit, q� d�shmon arkeologjikisht qendr�n e shtetit t� par� t� Arb�rit, ndodhej n� k�t� lugin�. Ky ndryshim duhet shpjeguar me funksionimin e nj� rruge t� r�nd�sishme mesjetare, e cila lidhte qendr�n bizantine t� Durr�sit me trev�n e Kosov�s, t� pasur me drith�ra e metale. Ishte kontrolli i k�saj rruge q� ngriti familjen e fuqishme t� Dukagjin�ve, t� cil�t n� shek.XIII e zhvendos�n qendr�n politike t� krahin�s n� Prizren�.

Pra bart�s t� kultur�s s� hershme shqiptare, �sht� nj� popullsi autoktone, vendase, q� jan� shqiptar�t e hershem � pasardh�sit e ilir�ve t� lasht�.

T� dh�nat gjuh�sore plot�sojn� t� dh�nat arkeologjike dhe t� dy shkencat s�bashku provojn� autoktonin� e popullit shqiptar.

Duke patur parasysh gjeografin� e shtrirjes s� kultur�s s� hershme shqiptare (gjeografin� e stacioneve arkeologjike ku �shte hulumtuar), vijim�sin� e tipareve kulturore e artistike t� paraardh�sve t� tyre, fisit ilir t� Pirust�ve (kryeqendra e t� cil�ve mendohet t� ket� qen� Basanja � af�r Rubikut t� sot�m), na detyron t� dyshojm� se �kultura e Komanit�, kultura e hershme shqiptare, �sht� vazhduese e drejtp�rdrejt� e kultures ilire, ve�an�risht t� pirust�ve dhe alban�ve.

Të gjitha të drejtat e rezervuara � Autorit Gjet Ndoj

:: Librat e Botuar

:: Artet e Kultur

:: Stafi Drejtues

:: Forumi Kuvendi

:: Chat

:: Libri i Miqve

Të gjitha të drejtat e rezervuara � 2003 mirdita.net