mirdita

<%@ Language=JavaScript %> mirdita

Mirditai.net i pari portal i Mirdites Online

English

Mirdita krenaria dhe lavdia e dinastis� s� Der�s t� Kapidanit

Nga Tom� Mrijaj, New York

Gjithnj� n� jet�n time n� vendlindje dhe New York, m� ka shqet�suar origjina e hershme e zhvendosjeve apo shp�rnguljeve t� t� par�ve t� mi nga Mirdita dhe vendosja n� pjes�n per�ndimore t� Kosov�s. K�shtu gjat� shekujve t� historis�, kemi p�rqendrimin e banor�ve katolik� n� Kosov� me prejardhje jo shum� t� larg�t nga Mirdita, t� cil�t quhen Fand�. Mbi k�to banor� ardhacak� t� s� nj�jt�s komb�si, gjuhe, zakone e tradita, por t� larguar p�r arsye ekonomike apo gjakmarrjeje do t� shkruajn�, udh�tar� t� huaj, kronist�, klerik� katolik� t� shkolluar, albanolog�, studiues e diplomat� t� ditur t� koh�s. Nj� nd�r autor�t, q� trajton si p�rsonazh real banor�t e Fand�s, �sht� edhe gjeniu me origjin� mirditor �poeti komb�tar� at Gjergj Fishta (1870-1940). Disa vargje poeti ua p�rkushton banor�ve t� njohur t� Fand�s n� kryevepr�n e mir�njohur �Lahuta e Malcis�.

* * *

Mirdita, gjat� shekujve t� kaluar ka nxjerr� burra t� shquar q� me jet�n dhe vepr�n e lavdishme kan� l�n� gjurm� t� pashlyeshme n� historin� shqiptare dhe m� s� shumti n� Shqip�rin� e Veriut.

Shpesh her� njer�zit kan� qen� t� interesuar t� njohin nga af�r ecurin� interesante t� Der�s s� Madhe t� Gjomarkut t� mir�njohur si Dera e Kapidanit t� Mirdit�s, q� nga zanafilla (shek.XV) e deri m� sot, duke u mb�shtetur nga t� dh�nat historike, goj�dh�na popullore dhe literatura e pasur sot. Dera e Kapidanit t� Mirdit�s me vullnes�n e popullit kan� udh�heq� Mirdit�n, me urti, maturi, politik� e jet� normale p�r komunitetin shqiptar, me sjellje t� denj� burr�rore dhe nj� guxim t� madh n� mbrojtje t� interesave t� popullit, duke punuar me p�rkushtim p�r bashkimin e fiseve, v�llaz�rimin dhe bashk�punimin reciprok t� familjeve, nxitjen dhe p�rkrahjen e idealeve komb�tare, kund�r pushtuesve t� huaj, q� gjat� shekujve kan� shkelur trojet shqiptare.

N� k�t� udh� pozitive, n� t� mir� t� krahin�s z�madhe t� Mirdit�s, ka udh�heq� Dera e Kapidanit q� nga shekulli XV. Gjomarku I-r�, i ftuar nga populli, p�r t�i udh�hequr si kryeprij�s i tyre, u �sht� shprehur hapur dhe n� m�nyr� demokratike Midrit�s se: �N�se m� pranoni p�r udh�hjeks�, un dhe pasardh�sit e mij� do ta sundojm� e do ta drejtojm� popullin e Mirdit�s pa kurrfar� t� drejte t� dhetash, taksash, gjobash, xhelep, etj., por vet�m n� baz� t� s� drejt�s kanunore dhe do t� respektojm� t� drejt�n familjare e prones private t� caktueme me gur� e kufi. Ju premtoj gjithashtu se kam me vuejt�, me sakrifikue, me u djeg�, me luftue e me dek� p�r Mirdit� e bashk� me mirditas�(fq. 60).

Gjat� viteve gjithnj� m� ka shqet�suar seria e pyetjeve enigme, se cila �sht� prejardhja e Principat�s apo Der�s s� Gjomarkut, a kan� ato lidhje me Der�n e Dukagjinve, qysh nga periudha e lavdishme e Gjergj Kastriotit t� koh�s s� Arb�rit, si paraqitet shtrirja gjeografike e tyre, cila �sht� ecuria e qendres�s kund�r Port�s s� Lart� Otomane gjat� shekujve t� sundimit turk n� Arberi, jeta dhe sundimi i Kanunit t� maleve kreshnike, pse respektoheshin k�to kode m� s� shumti n� Shqip�rin� e Veriut, luftrat e nj�pasnj�shme q� kan� zhvilluar Mirditor�t p�r t� ruajtur Autonomin� e saj, lufta titanike kund�r komunizmit dhe sherbetor�ve t� saj, organizimi i rezistenc�s s� armatosur n�p�r malet e Veriut t� Shqip�ris�, aktiviteti i pasur patriotik i Kapidanit t� Mirdit�s n� diaspor�n Evropiane, aktiviteti i Kapidanit t� Mirdites Ndue Gjon Marku dhe drejtimi i �Blokut Indipendent� n� ShBA etj., etj.?!

K�tyre pyetjeve dhe shum� t� tjera, q� i p�rkasin gjasht� shekujve t� fundit t� mij�vje�arit t� dyt� (shek.XX), u jep p�rgjigje objektive juristi i mpreht�, aktivisti e patrioti i palodhur shqiptar Kapidani i Mirdit�s Ndue Gjon Marku, p�rmes librit jet�shkrimor me titull: �Mirdita, Dera e Gjomarkut, Kanuni�, botuar n� New York n� vitin 2002.

* * *

Me Palin dhe m� pas me Lek� Dukagjinin vijon vargu i djemve, q� z� fill me djalin Gjon Mark Kol� Pali (Marku i par�) me t� cilin u bart dhe merr emrin Dera e mir�njohur e Gjomarkut. K�shtu djemt� b�hen trungu, ndera dhe zemra e Mirdit�s. Pema e familjes s� Principat�s s� Mirdit�s si Dera e Gjomarkajve ose Kapidani i Mirdit�s, vijon me Marka Gjoni I-r�, q� �sht� djali i Gjon Markut II-t� t� vrar� prej turqve, duke i l�n� vendin barkut t� par� t� pasardh�sve q� z� fill me Preng Lleshin I-r�. M� pas vijn� Dod� Prenga, Bib� Doda. P�rve� k�tij t� fundit q� ka l�n� trash�gimtar�, Principata e Mirdit�s - japin drejtim dhe zhvillim pem�s s� Der�s t� Gjomarkut. Dhe m� pas vijon brezi i meshkujve q� vijn� nga barku II-t� dhe III-t�, duke ruajtur e trash�guar m� tej nderen e fisme dhe emrin e mir� t� Der�s s� Gjomarkut ose Kapidanit t� Mirdit�s brez pas brezi. Respekti dhe autoriteti trash�gohet dhe p�rcillet me mir�njohje nga t� gjith� banor�t autokton� t� Mirdit�s, jehona e fam�s s� Principat�s s� Mirdit�s pasurohet me p�rvoj� dhe histori t� lavdishme, q� ruhet e regjistruar thell� n� kujtes�n e historis� s� krahin�s me merita t� shumanshme burr�rie, trim�rie, bujarie, besnik�rie, t� ushqyer nga tradita e hershme e Kanunit t� Maleve t� Lek� Dukagjinit.

E par� n� planin e mbijetes�s origjinale me t� gjith� element�t e ruajtjes t� past�r t� tradit�s t� mir�fillt� shqiptare, kjo Dinasti, ka mundur t� mbijetoj� ndaj furtun�s s� eg�r t� pushtuesve barbar� turq, serbo-malazez� dhe regjimit antishqiptar e ateist komunist.

Autor� t� ndrysh�m, si: albanolog�, udh�tar� e vizitor� t� huaj, francez�, italian�, anglez�, austriak�, hungarez�, serb�, malazez�, grek�, maqedonas, kroat�, slloven� etj., kan� cekur n� flet�t e historis�, duke l�n� t� shkruar p�rshkrime udh�timi, relacione derguar Vatikanit, takime me banor� mirditor�, historit� e dioqezeve dhe jet�n e aktivitetin baritor t� udh�heq�sve t� devotsh�m shpirt�ror t� kish�s katolike, historin� dhe tradit�n e Principat�s s� Mirdit�s - Dera e Gjomarkajve - Kapidani, marr�dheniet ekonomiko-sociale dhe ur�lidhjet kulturore e zakonore t� krahin�s me simotrat e tjera brenda territorit t� Arberit, l�vizjet mekanike t� popullsis� n� drejtim t� qendrave t� reja t� banimit dhe shp�rnguljet n� drejtim t� zonave m� pjellore e t� p�rshtatshme p�r ekonomin� bujq�sore, blektorale dhe artizanate, t� cilat kan� qen� ushtruar si tradit� n� t�r� krahinat shqiptare, etj.

N�se do t� citonim disa nga autor�t m� t� njohur asokohe, mund t� shtonim se shum� t� r�nd�sishme kan� mbetur sh�nimet dhe vler�simet shum� dometh�n�se t� shkruar nga albanologu i mir�njohur asokohe francezi Amy Bue, i cili n� vepr�n �La Turque d�Europa� (Paris, 1880), nd�r t� tjera thot� se krahina, ka p�rfaq�sues t� denj� q� njihen dhe respektohen nga t� gjith� dhe ajo �sht� Dera e njohur e Dinastis� s� Kapedan�ve t� Mirdit�s. Principata ka g�zuar dhe g�zon respekt e autoritet, mbasi p�rdor me p�rpik�m�ri burimet e tradit�s vendase q� mb�shtetet tek ligjet e njohura nd�r brezni t� Kanunit t� Lek� Dukagjinit, q� rregullon jet�n e brendshme t� banor�ve me shtrirje n� t� gjith� Shqip�rin� e Veriut e deri n� Kosov�. Meshtari q� njihte shum� mir� doket e zakonet shqiptare dhe jet�n e Kapidanit, ka qen� Don Stefano Gaspari, nj� prift katolik shqiptar, i d�rguar prej Vatikanit (Selia e Shenjt�) n� Shqip�ri n� vitin 1671, ku n� sh�nimet e tij p�rshkruan me holl�si gjendjen e mjer� t� klerit katolik n� krahin�. Kleriku midis t� tjerave cek� edhe marr�veshjen me pes� pika, t� n�nshkruar midis Perandoris� pushtuese Turke me p�rfaq�suesin e Principat�s s� Mirdit�s pinjollin e denj� t� Der�s s� Gjomarkut - Kapidanin Gjon Marku I-r�. Sipas shum� burimeve arkivore t� hulumtuara deri n� dit�t tona, del se marr�veshja n� fjal� ka qendruar n� fuqi p�r afro 3 shekujve, duke respektuar me besnik�ri �do pik� t� r�nd�sishme t� saj.

Nd�rsa m� von� historiani Freng Poqeville (albanolog), Konsull i Napoleonit I-r� n� Janin� (1806 - 1816) p�rmend p�r her� t� par�, se: �Mirdita n� vjetin 1550 ka zgjedh� Dinastin princore n� p�rsonin e Gjon Marku I...�, e cila ka mb�rritur 82 vjet pas vdekjes s� heroit komb�tar Gjergj Kastriotit.

Historikisht Dera e Gjomarkut, mundi q� t� trajtoj� me mjesht�ri t� rrall� gjith�ka q� ishte me ligjin tradicional t� Kanunit, ku siguroi paqen, bashkimin, v�llaz�rimin dhe nivelin e admiruesh�m t� mir�kuptimit t� popullit t� Mirdit�s. Edhe albanologu tjet�r Dometrio Camarda, n� vepr�n e vet t� titulluar: �Gramatologia Comparata� (1866), shkruan se mal�sor�t qendruan t� bashkuar p�rball� pushtimit otoman, duke respektuar gjithnj� Princin e Mirdit�s me seli n� Orosh, duke mos e ul� kurr� Bajrakun dhe Fen� e t� par�ve. Gjomarkajt kan� qen� shum� t� kujdesh�m dhe t� p�rpikt� n� t� gjitha lidhjet martesore q� kan� b�r�, duke mos u martuar asnj�her� me tre bajraqet e fisit, q� gjithnj� konsideroheshin si v�llez�r, si: Orosh, Spa� e Kushne, duke krijuar nj� Dinasti n� past�rtin� e gjakut dhe forcuar e zgjeruar edhe m� shum� influenc�n e prestigjin e saj z�madh edhe n� krahina t� tjera t� Shqip�ris� Veriore.

Mirdita dhe Principata e Der�s s� Gjomarkut ishte pararoja e qendres�s kund�r Port�s s� Lart� Turke asokohe, rrug� n� t� cil�n vijuan edhe Dukagjini dhe Kelmendi n� Mal�si t� Madhe, si nj� drit� e pashuar n� t� mir�n e t� drejtave komb�tare. Ajo ishte e p�rgatitur p�r sifida t� reja. Dera e Kapidanit t� Midrit�s, kishte nj� fuqi t� fort� ushtarake n� p�rb�rje t� t� cilit b�nin pjes� mbi 1500 luft�tar� shum� t� zot dhe besnik� t� Kanunit dhe Der�s q� p�rfaq�sonin, duke iu p�rgjigjur �do thirrje me arm� n� dor�. Respektin ndaj Kapidanit e kan� shpreh gjithnj� n� kuvende burrash, delegacione shqiptar�sh p�r ��shtje t� ndryshme sociale dhe komb�tare, apo kur ka qen� �eshtja e paris s� maleve n� Shqip�rin� e Veriut. Midis shum� p�rsonaliteteve q� kan� l�n� em�r t� mir� n� historin� e popullit shqiptar jan� edhe figura t� njohura t� atdhedashuris�, sikurse �sht� trimi i maleve Ded� Gjo� Luli etj.

Nj� shembull klasik i besnik�ris� ndaj Principat�s s� Mirdit�s - Dera e Gjomarkut - Kapidani, ka mbetur historia e lavdishme dhe e r�nd�sishme e skalitur n� figur�n e paharruar t� Lleshit t� Zi, nj� pinjoll i p�rkushtuar i Dinastis� s� Der�s s� Gjomarkut. Trim�ria e tij ve�ohet m� s� shumti n� planin e theksh�m atdhetar. Nga burimet historike dhe p�rmes vepr�s s� Kapidanit t� Mirdit�s Ndue Gjon Marku me titull: �Mirdita Dera e Gjomarkut, Kanuni� (New York, 2002), nd�r t� tjera m�sojm�, se ishte koha kur Turqia k�rkonte q� t� dor�zoheshin t� gjith� luft�tar�t mirditor�, q� kishin marr� pjes� aktive m� arm� n� dor� e nd�rgjegje atdhetare n� Luft�n e Kalas� (Rozafa) s� Shkodr�s ose n� t� kund�rt dot� fillonte nd�shkimin fizik me ekspedita ushtarake n� t� gjith� krahin�n, duke vrar�, djegur sht�pi, sipas zakonit t� p�rhersh�m si pushtues n� shekuj. Mir�po Lleshi i Zi fal� zgjuar�sis� s� trash�guar e kuptoi veprimin dinak t� �allmave t� Bosforit, q� nga �asti n� �ast po i k�rcenohej Mirdit�s, prandaj lajm�roi Stambollin se: �pergjegjjesia ishte e tij, se vet�m ai (Lleshi i Zi) duhej t� dor�zohej, me kusht q� Mirdita t� mos prekej�.

Nga ana e tjet�r Perandoria Otomane, nuk e njihte mir� Lleshin e Zi, emrin dhe burr�rin� e madhe t� tij. Turqia e befasuar nga trim�ria dhe p�rgjgegj�sia p�r t� marr� mbi vete t� gjith� barr�n e r�nd� t� sakrific�s deri n� flijim q� po b�nte Lleshi i Zi, pranoi kushtet, i vuri prangat Lleshit t� Zi dhe e plandosi p�r 9 vjet me radh� n� burg dhe sugjerime t� njohura t� Janin�s. E vler�suar sot pas shum� shekujve, Mirdita i �sht� shum� mir�njoh�se p�rpara historis� birit t� saj t� flakt� p�r gjestin e sakrific�s q� mori p�rsip�r, ku me burr�ri t� pashoq u vet�sakrifikua n� em�r t� gjith� krahin�s q� e donte si drit�n e syve t� ballit. Por nga ana e tjet�r Zoti i gjithpushtetsh�m me mrekullin� e Tij e ruajti me p�rkujdesje Kapidanin e Mirdit�s dhe d�shmin� historike p�r brezat q� do t� vijn� si shembull pozitiv.

Pas shum� kalvareve e peripecive q� iu desht t� kalonte n�p�r burgjet e ftohta anadollake, Lleshi i Zi u rikthye nga internimi. Nj� fatkeq�si kishte pllakosur Der�n e Principat�s s� Gjomarkajve. Vrasja e tre djemve t� tij nga nipi i vet (djali i v�llait), i nxitur drejtp�rdrejt� nga djall�zit� e pushtuesve turq p�rmes politikes �p�r�a e sundo� e ligshtoi n� zem�r humbja e djemve, por nuk e mposhti urretjen ndaj pushtuesve q� jo vet�m e surgjinos�n, por i fut�n n� sht�pi vrasjen brenda gjakut. Ky akt e l�ndoi r�nd� Mirdit�n dhe Lleshin e Zi, t� cilin Turqia e liroi nga burgu, p�r t� �pajtuar� gjakrat nga konfliktet e t� cilave ishin vrar� 22 vet� vet�m prej dy lagjeve. Kjo mbetet tragjedia m� e madhe e gjakmarrjes s� kobshme n� Der�n e Gjomarkut e shkaktuar nga fitilat e pushtuesve turq. N� k�t� m�nyr�, pushtuesi mundi t� jet� m� n� br�nd�si t� t� gjith� intrigave q� gatuante vet�, p�r t� dob�suar dhe �oroditur sa t� jet� e mundur Der�n m� me influenc� t� Kapidanit t� Mirdit�s n� Orosh. Politika e intrigave t� kurdisur e luajtur me nj� skenar t� parap�rgatitur shum� mir� kishte mundur t� dep�rtonte dhe t� shkaktonte plag� t� r�nda n� Der�n e Madhe t� Principat�s n� fjal�. Megjith� k�t� fatkeq�si, gjat� koh�s s� sundimit t� Lleshit t� Zi, ai mundi t� rish�ronte plag�t e thella, zgjeroi dhe shtriu emrin, respektin dhe prestigjin e Der�s s� Gjomarkut dhe tek njer�zit me influenc� n� Shqip�rin� e Veriut dhe Jugut. I till� ka qen� Ali Pash� Tepelena.

N� aren�n e politik�s shqiptare kishin filluar dhe mbajtur gjithnj� t� ndezura kryengritjet e nj�pasnj�shme antiosmane. L�vizjet �lirimtare kund�r pushtuesve t� huaj shum� shekullor� u nxit�n dhe p�rkrah�n nga grupi i patriot�ve katolik� shkodran�, t� cil�t e kishin p�rqendruar t� gjith� p�rkujdesin n� krahun e l�vizjes komb�tare t� Mirdit�s dhe p�rpiqej t�i jepte asaj r�nd�si t� ve�ant� politike, p�rmes synimeve konkrete t� paracaktuar p�r dob�simin dhe gradualisht largimin nga toka arb�rore nj� her� e mir� t� pushtuesve barbar turq.

Dera e Gjomarkut, gjithnj� k�rkonte q� t� reflektonte kuptimin politik t� kryengritjes s� Mirdit�s dhe n� t� gjith� Shqip�rin� e Veriut, t� stimuluar drejtp�rdrejt� nga Dera e Gjomarkut. Ata krijuan ITIFAKU-n (Lidhja e Bes�s) n� ver� t� vitit 1876, ku u bashkuan n� Sh�n Pal krer�t e 12 bajrakve t� Mirdit�s. M� pas k�t� shembull pozitiv e ndoqi edhe Puka, Dibra, Krasniqja, Mati etj. Preng Bib� Doda, m� 15 qershor 1877, i d�rgoi nj� telegram Kongresit t� Berlinit, duke e lajm�ruar se Mirdita, k�rkon t� ruaj Statusin e vet dhe se bajrak�t nuk pranojn� kurr�far� zgjidhjeje tjet�r p�rve� atyre q� do t� ken� p�r baz� respektimin e Autonomis� s� Mirdit�s. Nj� fakt t� till� e p�rs�risin n� nj� let�r t� dyt�, ku n�nshkruajn� krer�t e 15 bajrak�ve t� Mirdit�s, t� cilat shtriheshin prej lumit Mat deri thell� n� Kosov�, ku b�nin pjes� 11 bajrak�.

N� k�to ngjarje historike q� kan� p�rfshir� Der�n e Gjomarkut b�n pjes� edhe figura e prelatit t� lart� t� kish�s katolike n� Orosh Abatit t� Mirdit�s imzot Preng Do�i, i cili gjat� sundimit shpirt�ror apostolik n� famullit� e tij n� Mirdit� tregoi pjekuri dhe aft�si p�r t� ruajtur t� bashkuar t� gjith� besimtar�t shqiptar� dhe respektuar gjithnj� Der�n e Kapidanit t� Mirdit�s. Abacia e Mirdit�s p�rbehej nga 13 famulli, q� n� qend�r t� aktivitetit baritor kishte ruajtjen e besimit n� fen� e Jezu Krishtit, traditat m� t� mira t� Kanunit t� Lek� Dukagjinit dhe respektimit si p�rher� t� Principat�s s� Mirdit�s - Dera e Gjomarkajve - Kapidani. Deri asokohe kishat dhe kleri ishin n� gjendje t� mjerueshme. Figura e prelatit t� lart� Imzot Do�i u rrit edhe m� shum� fal� respektit q� ai g�zonte p�r Principat�n e Der�s s� Gjomarkajve, q� i ndihmuar nga k�to t� fundit nisi t� b�j menj�her� rigjall�rimin e rip�rt�ritjes s� tradit�s fetare n� popull, organizimi kishtar, meremetimi dhe rind�rtimi i kishave t� reja b�ri q� t� sheshoheshin disa mosmarr�veshje t� vogla midis klerik�ve, lart�soi deri n� nivelin e Abacis� dhe krijoi selin� administrative apostolike.

Turqia duke p�rfituar nga mosha e madhe e Kapidanit Gjon Mar Lleshit dhe nga mungesa e p�rkrahjes s� tij asokohe, mundi me dredhi q� t� penetroj� n� Mirdit�, ndon�se krahina me luft� rezistoj p�r t� ruajtur Autonomin� e saj. Edhe gjat� luft�s kund�r turqis� n� vitet 1872 - 1873 mirditasit u p�rfshin� n� l�vizjet antiturke, ku spikati Llesh Gjoni, si nj� prij�s i pashoq, me virtyte burr�rie dhe drejtues i aft� e trim. Ai mbeti i vrar� si trimat dhe shmbulli i tij p�rmendet me respekt n� vendlindje. 3 vjet m� von� m� 1876, dhe n� vitet q� pasojn� 1877, 1878, Mirdita, p�rs�ri ngrihet me armn� n� dor� kund�r Port�s s� Lart�, duke u b�r� aren� e p�rleshjeve dhe filloi n� k�t� m�nyr� serin� e pand�rprer� t� luftrave liridash�se t� prir� si gjithnj� nga Dera e madhe e Kapidanit brez pas brezi. Nuk ka ngjarje historike t� Mirdit�s ku t� mos ndihej prania dhe autoriteti i Der�s s� Kapidanit, men�uria, aft�sia e shkatht�sia e zgjidhjeve me pushk� e mend t� t� gjith� problemeve kund�r pushtuesve shum� shekullor� turq.

N� lidhje me �Lidhjen Shqiptare t� Prizrenit� t� vitit 1878 ka pasur shum� keqinterpretime nga historian�t para dhe pas diktatur�s komuniste n� Shqip�qri dhe n� koh�n e sundimit t� serbve n� Kosov�. P�r k�t� ngjarje �sht� anashkaluar roli dhe kontributi q� ka luajtur krahina e mir�njohur e Mirdit�s dhe qytetar�t e nderuar shkodran�. Ndryshe e ka analizuar dhe trajtuar k�t� ngjarje Kapidani i Mirdit�s Ndue Gjon Marku, i mb�shtetur t�r�sisht nga burimet historike autentike shqiptare dhe joturke sikurse shpesh �sht� referuar e asht�quajtura historiografia komuniste n� Tiran� e Prishtin�. Duke shfletuar me kujdes librin e juristit dhe Kapidanit t� Mirdit�s Ndue Gjon Marku n� vepr�n e vet, ku, nd�r t� tjera lexojm� nj� realitet shum� t� v�rtet� historik se: �Shqiptar�t i shpejtuen kontaktet dhe n� fillim t� qershorit 1878, gjith� parija e Shqipnis u mblodh n� Prizren. Aty u vu Itifaku (Lidhja e Beses) simbas Kanunit t� Lek Dukagjinit dhe krijoi (lidhjen shqiptare p�r mbrojtjen e tokave komtare) e q� ma von� u quajt �Lidhja e Prizrenit�. Me 13 qershuer 1878, Lidhja e Prizrenit dergoi nji Memorandum Kongresit t� Berlinit me pika t� caktueme mbi t� drejtat e popullsis shqiptare. N� Shqipni t� Veriut moren pjes� edhe katolik�t dhe Shkodra u ba qendra e rezistenc�s prej s� cil�s doli Komiteti shkodran� i Lidhjes i p�rbam� prej 12 antar� katolik e 12 musliman... Tue marr� parasysh zgjimin kombtar p�r mbrojtjen e tokave shqiptare prej Malit t� Zi, Preng Bib� Doda, pa ngurrim u vu n� dispozicjon t� Lidhjes. N� krye t� 10.000 luftarve, ra n� Tuz e aty bani qendren e komand�s. Mjerisht gjendja u turbullue me qendrimin antikomtar te Abdullah Drenit i cili, megjithse ishte antar i Lidhjes e aj vet� bestar i Intifakut p�rbujti Mehmet Ali Pash Maxharrin t� cilin Lidhja e konsideronte anmik t� Shqipnis...� (Fq. 27 - 28).

Veprimtaria antiturke vijon dhe zgjerohet nga viti n� vit. N� fillim t� shekullit XX (viti 1903) tarafi i Gjomarkut si gjithnj� i rip�rt�rir� n�n kryesin� e Kapidanit t� Mirdit�s Marka Gjoni merret shum� me ��shtjen komb�tare, duke ngritur n� k�mb� nd�rgjegjen atdhetare t� mirditor�ve. Fal� respektit dhe autoritetit q� g�zonte prij�si i paris� s� Der�s s� Kapidanit Marka Gjoni Mirdit�s i bashkangjiten edhe trimat e Puk�s, t� cil�t p�rmes disa aksioneve antiturke n� nj� mbledhje t� p�rbashk�t i d�rgojn� nj� Memorandum Valiut t� Shkodr�s dhe Konsujve t� Fuqive t� M�dha me rezidenc� n� Shkod�r, duke i k�rkuar kthimin e Preng Bib� Dod�s. Dhe Memorandumin e p�rpiluar nga Abati i Mirdit�s imzot Preng Do�i dhe p�r her� t� par� e zbardh� n� librin e vet Kapidani Ndue Gjon Marku, q� n� mbyllje ka k�to fjal�: �Sulltani nuk do t� njifet kurr Prijsi yn�; flamuri i han�s nuk do t� valvitet ma n� malet tona, na duem t� jemi t� lir�, duem qi kombsija e jon� t� njifet si kombsija e popujve tjer�. Tash e mbrapa Flamuri yn� do t� jet� ai i Gjergj Kastriotit Skanderbegut, i cili ka fillue tue fluturue n�eren e Liris.�

�sht� e r�nd�sishme t� dihet nga historiografia shqiptare dje dhe sot, se p�rve� 6 Prillit 1911, ku trimat e Ded� Gjo� Lulit p�rmes nj� luft� t� lavdishme ngrit�n Flamurin e Gjergj Kastriotit dhe m� 28 n�ntor 1912 Ismail Bej Qemali n� Vlor� ngriti Flamurin kuq e zi, edhe m� p�rpara datave t� sip�rcituar n� Mirdit� dhe m� sakt� n� katundin Vinjoll�, prej patriotit Ndue Gjoni q� �sht� v�llai i Kapidanit Marka Gjonit, m� 25 prill 1902 �sht� ngritur Flamuri i Shqip�ris� n� Dit�n e Sh�n Markut. Memorandumi pati nj� r�nd�si t� madhe se p�r her� t� par� tronditi n� themel rr�nj�t e kalbura t� Perandoris� s� �pathyeshme� turke, e cila mendonte se pas kryengrit�sve t� prir� nga mirditor�t e Kapidanit, fshihej Austro - Hungaria. Edhe ardhja e xhonturqve nuk solli ndonj� ndryshim n� strategjin� t� asht�quajtur liberale t� turqve t� rinj t� cil�t ishin m� fanatik dhe konservator se et�rit e tyre. Ata nuk mor�n asnj� hap p�r t� qet�suar zem�rimin e banor�ve t� Mirdit�s t� udh�hequr nga Marka Gjoni, k�rkonin lirimin pa asnj� kusht t� prij�sit t� tyre Preng Bib� Dod�s. N� situat�n e re t� krijuar dhe pasi filloi t�i �jerret maska xhonturqve t� rinj q� erdh�n n� pushtet, p�r t� treguar se jan� �liberal�� u detyruan t� lirojn� Preng Bib� Dod�n, i cili u prit n� qytetin bregdetar t� Sh�n Gjinit me nj� pritje shum� t� madhe nga popullsia e Mirdit�s, K�thell�s, Mal�sis� s� Lezh�s dhe Zadrim�s. (fq.39). Ardhja e Preng Bib� Dod�s n� vendlindje solli nj� rip�rt�ritje t� re t� krahin�s dhe rriti edhe m� shum� moralin dhe shtr�ngimin e radh�ve rreth Der�s s� Kapidanit t� Mirdit�s. Ky p�rsonalitet nd�rmori nj� s�r� masash t� domosdoshme, fal� eksperinc�s politike, kulturore dhe frym�s s� sh�ndosh� fetare e atdhetare q� kishte g�zuar nga t� par�t e tij t� Principat�s s� Der�s s� Gjomarkut - Kapidani.

Edhe vitet 1910 - 1911 jan� vite t� mbarsura me ngjarje dhe episode interesante historike q� n� m�nyr� t� nj�anshme dhe me shum� tendenciozitet jan� trajtuar pa asnj� frym� reale historike nga studiuesit e vjet�r dhe p�r fat t� keq edhe ndonj� i ri i painformuar dhe i paliruar nga kompleksiteti i historiografis� s� kaluar q� ka marr� si baz� �faktet� historike. M� s� miri �historian�ve� u jep p�rgjigje Kapidani i Mirdit�s Ndue Gjon Marku kur thot� se: �Kush thot� se Ded� Gjo�Lulin e kan pre Kapidani i Mirdit�s e Mirdita, aj asht anti kombtar, komunist e malazias me q�llim me mbajt� gjall� shk�ndin e dasis� n� mes Mirdit�s e Malsis�, me cenue nderin e prestigjin e Kapidanit t� Mirdit�s e me ligshtue krahin�n katolike ma t� fort�n e Shqipnis. Ket pohim temin e p�rforcon fakti se ata q� p�rgatisin p�rkujtimin e Ded� Gjo� Lulit ftojn� historiqenin e rastit nji nd�r ma t� korruptuemin komunist t� Enver Hoxh�s, me q�llim me p�rforcue tez�n e tyne p�rkundrejt Kapidanit t� Mirdit�s e, ky asht Pal Do�i. v�llau i famkeqit Mhill Do�i, i cili ka ngarkue vedit e shpis vet 14 gjaqe pse, n� Qaf� Valmerit, mu bash aty ku asht vra komunisti Bardhok Biba, Mehmet Shehu ka ekzekutue p�r hakmarrje t� Bardhok Bib�s 14 burra t� pafajsh�m...� (fq. 43).

�Dera e Gjomarkut n� koh�t e vonshme�, p�rb�n pjes�n tjet�r interesante t� librit t� shkruar nga Kapidani i Midrit�s Ndue Gjon Marku. Periudha m� e zez� dhe m� e r�nd� q� ka kaluar Dera e Gjomarkut �sht� ajo e komunizmit, ku lirit� dhe t� drejtat e njeriut nuk kishin asnj� vler� p�rball� bish�s s� eg�r t� hurit dhe litarit me t� cil�n sundoi p�r 50- vjet sistemi komunist i diktatorit antishqiptar Enver Hoxha. Mirdit�s dhe Der�s s� Kapidanit i v�het nofka �qend�r e reaksionit�, �trathtar��, �agjent� t� CIA-s, Vatikanit� etj., fjal� t� denja vet�m p�r hartuesit e kuzhin�s s� sistemit q� i lindi dhe i rriti sh�rbetor�t servil� t� komunizmit.

Dr. Mark Gjomarku, �sht� nj� nd�r p�rfaq�suesit m� t� denj� t� Der�s s� Kapidanit t� Mirdit�s, q� iu kund�rvu me arm� n� dor� me bashk�luft�tar�t e tjer� antikomunist� regjimit t� Enver Hoxh�s. Ai dallohej p�r cil�si t� spikatura n� fush�n politike, duke qen� Minist�r i Pun�ve t� Brendsh�m n� koh�n kur Kryeminist�r ishte z. Mustafa Kruja gjat� vitit 1942 - 1943, e pas tij mbajti t� nj�jt�n detyr�. M� 10 qershor 1944 Dr. Mark Gjomarku i d�rgon nj� let�r t� v�llaut t� vet Ndue Gjomarku, q� ndodhej asokohe n� Shkod�r n� lidhje me dhun�n q� po p�rdorin komunist�t, duke i b�r� thirrje q� t� bashkoj� mirditor�t n� luft� kund�r komunist�ve. Ai nd�r t� tjera i shkruan: �Ndue, q� me sot fillon kthesa e re politike, jo vet�m p�r vendin ton� (Mirdit�n) por p�r tan� Shqipnin. Fuqija p�rdhunuese komuniste na k�rcenon. Ajo posht�ron, dhunon, njollos� gjith�ka t� shejt� ka shqiptari: ndjenjat e njeriut t� thjesht�, emrin e tij, vetit� e tija, v�rtytet e pastra morale, familjen, bes�n, burr�rin� e Zotin e Madh nuk e njeh p�r Zot e, ne s�na mbetet tjet�r ve�se me e kund�rshtue me ato fuqina q� kemi n� dispozicjon. Del n� Mirdit� i pari e filloja rezistenc�s. N� ty, sot mb�shtetet fillimi i luft�s p�r liri e ardhmeni. Tu prift� e mbara!� (fq. 66).

Dhe Ndue Gjomarku shkon n� Mirdit� dhe jep kushtrimin p�r rrezikun q� e pret krahin�n nga t� pafet�, q� do t� rr�nojn� �do gj� shqiptare. Menj�her� trimat rrokin arm�t dhe marrin malet p�r t�u organizuar. Edhe partit� nacionaliste si Balli Komb�tar dhe Legaliteti i bashkohen thirrjes s� atdhetar�ve q� n� bashk�punim me Kapidanin e Mirdit�s. Shqip�ria e Veriut me n� krye Mirdit�n e njohur p�r sa e sa luftra kund�r pushtuesve turq zgjohet dhe �sht� e gatshme p�r t� flijuar jet�n p�r idealet e pastra shqiptare dhe lirin� nga pushtuesit e rinj komunist, q� po vinin n� pushtet p�rmes nj� ideologjie mashtruese, duke i hedhur �trut� e gomarit� naiv�ve t� rinj. Nga ana e tjet�r Princi i Der�s s� Gjomarkut Kapidani i Mirdit�s Dr. Mark Gjomarku i bindur n� besimin e tyre u mb�shtet� n� vendosm�rin� e luftar�ve besnik�, q� ishin gati me shpirtin e sakrific�s p�r t� b�r� gjith�ka, p�r Kapidanin e tyne, nuk ngurroi q� t� filloj� aktivitetin politik e ushtarak (luftarak) kund�r regjimit komunist q� kishte filluar t� shkallmoj� n� themel nd�rtes�n komb�tare (fq. 72).

* * *

Libri i shkruar nga Kapidani i Mirdit�s Ndue Gjon Marku, mbetet nj� vep�r e r�nd�sishme n� ndri�imin e historis� s� Mirdit�s, krahin� me nj� rrug� t� lavdishme n� historin� e popullit shqiptar. Kjo krenari e respekt p�r k�t� popull �sht� shprehur n� t� gjith� faqet e librit jet�shkrimor t� autorit shum� t� mir�njohur n� Shqip�ri dhe ShBA, p�rsonalitetit dhe burrit me bes� e men�uri, urti e tradit� t� hershme t� Principat�s s� Mirdit�s - Dera e Gjomarkut, nj� pinjoll i s� cil�s Kapidani Ndue Gjon Marku mbeti deri n� dit�t tona.

Autori me nj� shpirt fisniku dhe gjuh� t� past�r shqipe t� m�suar n� trojet e t� par�ve n� Orosh, ndon�se ka kaluar 80 vite mbi supe, ai �sht� i fresk�t dhe krenar p�r historin� e popullit t� Mirdit�s gjat� shekujve t� historis� dhe me nj� modesti t� trash�guar nga Dera e Gjomarkut autori thot� se i lash� popullit tim, vendit tim dhe t� par�ve t� mi k�t� vep�r, n�p�r t� cil�n kaloi Dera e Kapidanit, duke gdhendur thell� n� kujtes�n popullore historin� e v�rtet� pa pasione e emocione politike, por me gjuh�n e fakteve histortike, sikurse d�shmon n�na histori.

New York, USA, 2004

:: Librat e Botuar

:: Artet e Kultur

:: Stafi Drejtues

:: Forumi Kuvendi

:: Chat

:: Libri i Miqve

Të gjitha të drejtat e rezervuara � 2003 mirdita.net